اين كتاب شامل فقه استدلالى گسترده از كتاب الطهارة تا آخر كتاب الارث مىباشد و از مشهورترين آثار فقهى برجاى مانده از مولى احمد نراقى است كه در نوع خود از نظر زيادى فروعات فقهى، جامعيت طرح اقوال و نظريات فقهى، ايجاز و اختصار متن، مطرح نمودن مهمترين مسائل همراه با كاملترين دلائل، ترك مسائل غير مهم و فروع نادر و قياسهاى ضعيف و اسلوب جديد و عمق تحقيق كمنظير است.
در بين مباحث فقهى اين كتاب، مباحث كتاب قضاء از آنچنان شهرتى برخوردار است كه بعضى آنرا بىنظير دانستهاند.
از زمان نگارش آن فقهاى بزرگ به آن توجه داشته و بزرگانى همچون سيد محمد بحر العلوم (م) در بلغة الفقيه شيخ انصارى در كتابهاى زكاة، خمس، صوم المكاسب، سيد محمد كاظم يزدى (م) در كتابهاى سوال و جواب دليل الناسك، محقق نائينى در كتاب الصلاة، مرحوم حكيم در مستمسك العروة الوثقى، صاحب جامع المدارك و بسيارى ديگر از فقهاى بعد از وى مكررا به بررسى و استناد به نظريات وى پرداختهاند مؤلف نيز در كتابهائى كه پس از مستد الشيعه تأليف نموده مثل عوائد الايام و رسالههاى علميهاش مثل وسيلة النجاة، سوال و جواب، به اين كتاب استناد نموده است.
وى در اين كتاب علاوه از نوآوريهاى فقهى، در مباحث اصولى نيز مثل انقلاب نسبت در روايات، شهرت فتوائى، تعارض اخبار، استصحاب ابداعات و نوآوريهايى داشته كه مورد توجه شيخ انصارى در الرسائل و ساير علماى علم اصول فقه قرار گرفته كه از اين جهت نيز بر اهميت كتاب مىافزايد .
آنچنانكه در الذريعه ج 21/ص 14 آمده است اين كتاب در روز جمعه دهم شعبان سال 1234 ق پايان يافته است.
كتاب موجود در 18 مجلد چاپ شده كه تاريخ انتشار آنها عبارت است از:
جلدهاى اول تا ششم و جلد دهم در سال 1415 ق، جلدهاى هفتم تا نهم در سال 1416 ق، جلدهاى يازدهم تا سيزدهم در سال 1417، جلدهاى چهاردهم و پانزدهم در سال 1418 و جلدهاى پانزدهم تا هيجدهم در سال 1419 ق چاپ شدهاند.
در چاپ كتاب از 8 نسخه خطى و دو نسخه چاپ سنگى استفاده شده است كه عبارتند از:
1ـ نسخه كتابخانه ملك از اول طهارة تا آخر نماز مسافر با شماره 1317 كه در سال 1253 نوشته شده است.
2ـ نسخه ديگرى از كتابخانه ملك با شماره 2240 از اول مطلق الكسب تا آخر المواريث كه درسال 1258 نوشته شده است.
3ـ نسخه ديگرى از كتابخانه ملك با شماره 1437، از اول كتاب الزكاة تا آخر حج كه در سال 1248ق نوشته شده است هر سه نسخه خطى بالا با رمز (ق) ذكر شده است.
4ـ نسخه مدرسه سپهسالار (مطهرى) با شماره 2231 كه تمام كتاب صلاة را دربردارد و در سال 1235 ق نوشته شده است.
5ـ نسخه ديگرى از كتابخانه مدرسه سپهسالار با شماره 2231 از اول كتاب الزكاة تا آخر كتاب حج.
6ـ نسخه ديگرى از كتابخانه مدرسه سپهسالار با شماره 2330 كه شامل كتاب فرائض و قسمتى از كتاب مطاعم و مشارب است كه در زمان زندگانى مؤلف نوشته شده است اين سه نسخه نيز با رمز (س) مشخص شده است.
7ـ نسخه كتابخانه غرب در همدان، از اول كتاب طهارت تا آخر كتاب الصلاة كه درسال 1264 نوشته شده است.
8ـ نسخه كتابخانه آيت العظمى مرعشى (ره)، با شماره 5947، از اول كتاب المطاعم و المشارب تا آخر كتاب النكاح كه در سال 1242 نوشته شده و به اين نسخه با (نسخة الاصل) اشاره شده است.
9 و 10ـ دو نسحه چاپ سنگى كه در سالهاى 1273 ق و 1335 ق چاپ شده است نسخه چاپى اولى با رمز (ح) مشخص شده است اگرچه درالذريعه 21/10 آمده است كه نسخه اصلى به خط مصنف در نزد سيد محمد محيط طباطبائى در تهران است اما ناشرين كتاب با مراجعه به وى متوجه شدهاند كه آنچه در نزد ايشان است قسمتى از كتاب شرايع به خط نراقى است و مشخص نيست كه منظور از اين نراقى چه كسى مىباشد.
در چاپ كتاب موجود از سه گروه استفاده شده است
1ـ گروه مقابله: هدف اين گروه مقايسه و مقابله نسخههاى خطى و گردآورى اختلافات در بين آنان است تا اينكه گروه (تقويم نص) نسخه برتر را انتخاب نمايد.
2ـ گروه استخراج منابع، اين گروه آيات قرآن كريم و روايات و احاديث شريف و اقوال فقها و مفردات لغوى را استخراج نموده است.
در اين گروه وظايف ذيل به تفصيل انجام شده است.
1ـ تمام روايات كتاب اعم از آنانكه به اسم راوى تصريح شده يا مجمل ذكر شده است تا حد امكان گردآورى شده است.
2ـ روايات اهل تسنن را از كتب صحاح يا سنن به حسب اهميت آنها گردآورى شده است.
3ـ متن كامل روايات و منبع آنان ذكر شده و در صورت نياز به اختلاف متن آنها اشاره شده است.
4ـ به روايات قدما از اصحاب مثل عمانى، بصروى و اسكافى و غير آنان با توجه نه نقل كتابهاى مانند المختلف علامه حلى يا الذكرى شهيد و يا المعتبر محقق حلى اشاره شده است.
5ـ اقوال حكايت شده از فقها يا كتاب آنان يا از خود كتب آنان و يا از كتب حكايت كننده استخراج شده است.
6ـ الفاظ مبهمى مثل (قيل)، (اجيب)، (استدل)، (بعض المحققين)، (بعض الاجلة) و نظائر آن غالبا استخراج شدهاند.
7ـ معمولا نظريات بعضى از فقهاى بزرگ كه با عبارتهايى مثل (قال العلامة) ـ (الشيخ) مطرح شدهاند از سه كتاب از آنها گردآورى شده است.
8ـ در صورت ذكر نظرياتى كه داراى منابع متعددى است مثل (قال اكثر من واحد) يا (عامة المتأخرين)، (جماعة) از دو مأخد يا بيشتر گردآورى شده است.
9ـ نظريات اهل تسنن ابتدا از كتب ائمه آنان و سپس علماء مذهب يا از بقيه بزرگانشان گردآورى شده است.
10ـ در مواردى كه ذكر زندگينامه بعضى از بزرگان يا استخراج بعضى از مطالب ضرورى نبوده است گردآورى نشدهاند.
در بعضى از اسامى كه به صورت رمز مشترك اشاره شده است مثل رمز (عد) براى القواعد شهيد و علامة (يد) براى الفقيه نهاية شيخ و نهاية علامه و نظاير آن لازم است كه خواننده دقت بيشترى نمايد.
3ـ گروه تقويم نص: اين گروه به تصحيح متن كتاب از غلطهاى نحوى، نوشتارى و علمى پرداخته است و متن صحيح و بدون غلطى را ارائه نموده است.
همانطور كه گذشت مباحث كتاب شامل كتاب طهارت تا آخر كتاب الارث مىباشد كه به ترتيب ذيل چاپ شده است جلدهاى اول تا سوم كتاب الطهارة، جلد چهارم تا هشتم كتاب الصلاة، جلد نهم كتاب الزكاة، جلد دهم كتابهاى الخمس و الصوم و جلد يازدهم تا سيزدهم كتاب الحج، جلد چهاردهم كتاب المكاسب، جلد 15 كتاب المطاعم و المشارب، صيد و ذبائح، جلد 16 كتاب النكاح، جلد 17 كتاب القضاء و الشهادات، جلد 18 كتاب الشهادات، جلد 19 كتاب الفرائض و المواريث.
مستند الشيعه داراى ويژگيهاى ممتازى نسبت به ساير كتب فقهى است كه به بعضى از آنها زبان مؤلف كه در مقدمه آمده است اشاره مىشود:
1ـ دورى از بيان موارد نادر و كمياب: مقتصرا فيه من المسائل على اهمها، و من الدلائل على اتمها و ما اقتضيت فيه اكثر من تقدم من بيان المسائل الغير المهمة و ايراد الفروع الشاذة و النادرة و احترزت عن الاشتغال بوجوه النقص و الابرام و الاكثار فيما لا اعتنا بشأنه و لا اهتمام
2ـ بيان مطالب مهم: تركت فيه ذكر المؤيدات البادرة، و رد القياسات الضعيفة الفاسدة بل اوردت فيه امهات المسائل الشرعية او دعت فيه مهمات الاحكام الفرعية
3ـ بيان اسامى فقهاء به رمز در عين حفظ احترام آنان: رمزت الى فقهائنا الاطياب، بما هو اقرب الى الأدب و ابعد من الاطناب و الى كتبهم المشهورة بطائفة من اوائل حروفها منضمة معها لام التعريف، او اواخرها بدونها عبرت عن بعضها بتام اسمه حسب ما يقتضيه المقام .
علاوه بر مواردى كه از متن مقدمه كتاب از مولف ذكر شد مىتوان به ويژگيهاى ديگرى نظير استقراء تام اقوال فقها، بررسى عميق مباحث فقهى، بررسى جهات و فروعات مختلف مورد نياز، بيان تعارض آراء و اسانيد، طرح مباحث دقيق علم رجال، بررسى متن روايات و فقه الحديث مىتوان اشاره داشت.
از مهمترين ويژگيهاى كتاب طرح نظريات مولى محمد مهدى نراقى از كتاب اللوامع و غير آن است كه مؤلف غالبا با عبارت والدى فى اللوامع به آنها پرداخته است.
بعضى از مبانى جديد در اصول فقه كه در مقدمه ناشر به آن اشاره شده است عبارتند از:
انقلاب نسبت در جايى كه تعارض اخبار در بين بيش از دو روايت باشد، شهرت فتوائى ضعف سند روايت را جبران مىكند، قاعده تسامح در ادله مفيد استحباب است و فقيه مىتواند فتوى به استحباب بدهد، امر به شىء اقتضاء نهى از ضد خاص آن را دارد، جمله خبرى مفيد وجوب و يا حرمت نيست، اجتماع امر و نهى صحيح نيست، در تعارض دو خبر مقتضى قاعده تخيير است، در حكم كلى استصحاب جريان ندارد.
ذ/21/14: مستند الشيعه فقه كبير تام مبسوط الى آخر الفرائض
اعيان الشيعه 3/184: المستند فى الفقه بالاستدال المبسوط فيه العبادات الى الحج و بعض البيع و فيه الاطعمة و الاشربة و الصيد و الذباحة و بعض النكاح و فيه القضاء و الشهادات و الميراث كشف الحجب و الاستار: ص 250 مستند الشيعه فى احكام الشريعة فى الفقه للشيخ الفاضل الاجل و العالم الاكمل الخبير الباذل و النحرير الفاضل التقى النقى الزكى اليلعمى مولانا احمد بن محمد مهدى بن ابىذر النراقى قدس الله سره و نور الله مضجعه رتبه على كتب ذوات مقاصد و ابواب و مطالب و فصول و ابحاث و مسائل و فروع و ذكر عند كل مسأله من المسائل ما يثبت عنده حجيته من الدلائل.
سيد محقق سيد عبد العزيز طباطبائى: لقد كانت عند الفقية العظيم السيد محمد كاظم اليزدى صاحب (العروة الوثقى) ثلاثه كتب فقهيه ما تزال مورد الاستفادته و مراجعته، احدها كتاب مستند الشيعة للنراقى (1)
پىنوشت:
.1 مقدمه كتاب عوائد الايام به نقل از على اوسط ناطقى