در ميان تأليفات گوناگون فاضل نراقى كتاب گرانسنگ عوائد الايام كه از معروفترين و مشهورترين آثار بجاى مانده از وى مىباشد در بين آثار فقهى متأخرين از جايگاه ارزشمندى برخوردار است.
اين كتاب نظير ساير كتب فقهى ابتدا به باب عبادات و سپس معاملات و نظائر آن نپرداخته است بلكه مباحثى از فقه، اصول فقه، ادبيات را به صورت مجزا و مستقل مطرح نموده است و با عنوان عائده به معناى بخشش، منفعت، و خير تقسيم بندى شده است.
در اين كتاب به دليل تنوع موضوعات، در كنار اساسى ترين و مهمترين قواعد اصولى و فقهى، موضوعات و مباحث ادبى، و رجالى كه فقيه دراستنباط و اجتهاد به آنها نياز دارد با روشى جديد سامان داده شده است.
مؤلف در خطبه كتاب مىنويسد: هذا ما استطرفته من (عوائد الايام) من مهمات ادلة الأحكام و كليات مسائل الحلال و الحرام و ما يتعلق بهذا الحرام.
يعنى اين كتاب مهمترين ادله احكام و كليات مسائل حلال و حرام و متعلقات آن است كه من از بخششها و منافع روزگار انتخاب نمودهام.
ترتيب زيباى مباحث با عنوان عائده دقت در استفاده از تعابير صحيح، رعايت ايجاز و اختصار، قلم رسا و متن روان اين كتاب را در نوع خود كم نظير ساخته است.
عوائد الايام هشتاد و هشت عائده را دربر داشته كه مؤلف در هر عائده، مسئله و يا قاعدهاى را با دقت تمام به بحث گذاشته است.
اغلب مباحث اين كتاب از نوآوريهاى مؤلف است كه پيش از آن در هيج اثرى يافت نمىشود. از اين رو اطلاع از مطالب و مباحث اين اثر بخصوص عائده ولايت فقيه آن براى دانشوران و محققان ضرورى مىنمايد.
اشتغالات ملا أحمد نراقى به امور اجتماعى و سياسى و توجه ظاهرى فتحعلى شاه قاجار به نظريات او، موجب تلاش وى در طرح مباحث جديد فقهى به گونهاى كه راهگشاى اداره زندگى مردم باشد، گرديد تا جائيكه در تاريخ فقه شيعه او را عالمى روشنفكر و فقيهى مبتكر كه شهامت خرق سنتهاى غلط و عدم تبعيت كوركورانه از آراء گذشتگان را داشتهاند.
بسيارى از اين تفكرات نوجويانه و ابتكارات وى را دركتاب جاودانه عوائد مىتوان يافت به عنوان مثال بحث اسراف را كه در عائده شصت و يك به صورت مبسوط و محققانه و واقع گرايانه مطرح كرده است در هيچ كتاب فقهى مانند آن نمى توان مشاهده نمود.
اثر ياد شده به جهت اهميت آن مورد توجه عالمان عصر مؤلف و پس از آن واقع شده و تنها كتاب فقهى او است كه بر بعضى از مباحث آن حواشى مفيدى از مبرزترين شاگرد وى شيخ اعظم انصارى مى توان يافت. (2)
يكى از كارهاى فقهاى بزرگ، تلاش براى خارج كردن فقه از مسائل جزئى و پراكنده و قانونمند كردن آن است. كتابهاى قواعد فقهى محصول همين تلاش هستند.
اگرچه در فقه از اصول لفظيه واصول عمليه نيز استفاده مى شود اما استفاده از آنان با بكارگيرى قواعد فقهى تفاوت ماهوى دارد و دايره استفاده از آنان با قواعد فقهى متفاوت است.
اصول لفظيه به منظور تشخيص صغرى اصالت ظهور و اصول عمليه براى برطرف كردن تحير مكلف در مقام عمل، در تمامى ابواب فقه مورد استفاده قرار مىگيرند اما قواعد فقهى اگر چه در تشخيص حدود و موارد جريان آنان اختلاف هست اما در بعضى از ابواب فقهى مورد اتفاق همه فقها هستند.
در طول تاريخ فقه كتب متعددى در قواعد مختلف فقهى نگاشته شده كه برخى از آنان عبارتند از:
1ـ القواعد في الفقه الاسلامي، تأليف عبد الرحمن بن رجب حنبلي (م 795 ق)
2ـ القواعد و الفوائد الأصولية و ما يتعلق بها من الأحكام الشرعية، تأليف ابن حنبلي (803 ق.)
3ـ المدخل الفقهي العام، تأليف مصطفى أحمد الزرقا
1ـ القواعد و الفوائد في الفقه و الأصول و العربية تأليف شهيد أول
2ـ نضد القواعد الفقهية على مذهب الإمامية از مقداد بن عبد الله سيورى (م 826 ق)
3ـ منبع الحياة في عبادات الأحياء الأموات تأليف حاج آقا محمد بن ابراهيم كلباسى (م 1292ق) (3) .
در نيمه اول قرن سيزدهم دو نفر از فقهاى بزرگ به نوشتن قواعد فقهى همت گماردند: مير عبد الفتاح حسينى (م 1250ق) كتاب العناوين، و مرحوم نراقى (م 1245ق) عوائد الايام را پس از آنان نيز آية الله بجنوردى، آيت الله سيد على بهبهانى و آيت الله مكارم، هر كدام كتابى را به نام (القواعد الفقهيه) تأليف نمودهاند (4)
از تاريخ شروع كتاب اطلاع دقيقى در دست نيست اما با توجه به مباحثى از كتاب كه به كتاب مستند الشيعة كه در سال 1234 ق بپايان رسيده است ارجاع داده شده است (5) اين كتاب پس از سال 1234 ق آغاز شده است و با توجه به مطلبى كه در آخر نسخه چاپ سنگى سال 1321 ق آمده است كه «هذا آخر ما كتبه المصنف عليه الرحمة و الرضوان ثم وقعت الواقعة العظيمة و المصيبة العظيمة بعده بأيام في ثاني ربيع 1245 ق و توفي قدس سره» (6) مشخص مىشود كه كتاب در حدود سالهاى 1240 تا 1245 ق در اواخر عمر شريف وى پايان يافته است.
بنابر اين كتاب حدودا بين سالهاى 1234 ق تا 1245 ق نوشته شده است
مجموعه كتاب عوائد الايام و بعضى از قسمتهاى آن در زمانهاى متفاوتى مكررا چاپ شدهاند .
اولين بار مجموعه تمام قسمتهاى كتاب در سال 1266 ق با حواشى شيخ اعظم انصارى قدس (1281 ق) و سپس در سال 1312 ق چاپ شدهاست (7) .
در سال 1410 ق دو عائده از مطالب كتاب در ضمن مجموعهاى به اسم (ثلاث دراسات) چاپ شده است كه عائده 19 با عنوان قاعده نفى عسر و حرج و عائده 88 با عنوان تصحيح المشتبه في بيان تصحيح بعض أسماء الرجال مىباشند.
عائده 54 با عنوان ولايت فقيه يكبار به صورت مستقل در بيروت تحت نظارت سيد ياسين موسوى چاپ شده است و پس از پيروزى انقلاب اسلامى و ضرورت تبيين مساله ولايت فقيه، ترجمه فارسى بحث ولايت فقيه در سال 1406 ق با نام «حدود اختيارات حاكم اسلامى» تحت نظارت وزارت ارشاد اسلامى چاپ شده است و براى دومين بار ترجمه آن به وسيله دكتر سيد جمال موسوى و بوسيله مركز تحقيق اسلامى (بنياد بعثت) در سال 1408چاپ شده است كتاب موجود در سال 1417 ق به وسيله مركز نشر تابع مكتب الإعلام الاسلامى در چاپخانه مكتب الإعلام الاسلامى چاپ شده است. كار تحقيق كتاب توسط گروه تحقيق الأبحاث و الدراسات الاسلامية صورت پذيرفته است .
در الذريعه و كتاب مقدمهاى بر فقه شيعه به دو چاپ كتاب در سالهاى 1266 و 1321 ق اشاره شده است و در كتاب مقدمهاى بر فقه شيعه به دو نسخه از كتابخانه فيضيه با شمارههاى 965 و 749 و همينطور نسخه كتابخانه دانشگاه تهران با شماره 8688 اشاره شده است (8) .
در چاپ كتاب موجود از دو نسخه خطى و دو نسخه چاپى استفاده شده است كه عبارتند از:
.1 نسخه خطى كتابخانه غرب همدان با شماره 1043 به خط عبد العظيم بن محسن بن حاجى محمد طاهر مربوط به سال 1261 ق اين نسخه با رمز (ب) مشخص شده است
.2 نسخه خطى كتابخانه آستان قدس رضوى با شماره 735، مربوط به سال 1264ق كه با رمز (ج) مشخص شده است.
.3 نسخه خطى چاپى سنگى در سال 1266 ق كه به اهتمام محمد بن عبدالله طبسى خراسانى، مشهور به مقدس از شاگردان شيخ انصارى در تهران چاپ شده است و در آخر آن آمده است: قوبلت مع النخسة الأصل المنسوخة بخط مؤلفها رحمه الله. اين نسخه با رمز (ه) مشخص شده است.
.4 نسخه چاپ سنگى مربوط به سال 1321 ق كه به اهتمام شيخ ابو طالب نائينى از طلاب اصفهان در تهران چاپ شده است با رمز (ح) مشخص شده است.
در بعضى از موارد اختلاف نسخ، از دو نسخه ديگر كه يكى متعلق به كتابخانه مكتب الاعلام الاسلامى و مربوط به سال 1269 است و ديگرى ميكرو فيلم نسخه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران با شماره 3508 است، استفاده شده است.
همانطور كه قبلا گفته شد كتاب عوائد الايام مجموعهاى از مباحث مستقل از فقه، اصول فقه، و ادبيات است كه در كنار هم گردآورى شده است ومباحث آن با عنوان عائده به معنى بخشش، منفعت، و خير تقسيم بندى شده است.
مباحث فقهى در 29 عائده گرد آورى شده اند كه عبارتند از: شمارههاى 1، 2، 3، 7، 8، 9، 10، 11، 15، 16، 24، 33، 34، 35، 38، 39، 42، 43، 48، 49، 52، 54، 57، 58، 61، 69، 79، 86، .87
عوائدى كه در آن به مباحث اصولى پرداخته شده است 50 عائده است كه عبارتند از: شمارههاى 4، 6، 12، 13، 14، 17، 18، 19، 20، 21، 22، 23، 25، 26، 27، 28، 29، 30، 31، 32، 37، 40، 41، 44، 45، 46، 47، 51، 55، 56، 59، 62، 63، 64، 65، 66، 67، 68، 70، 71، 72، 73، 75، 76، 77، 78، 80، 81، 82، .83
عائده 36 در بحث اثبات ماهيت و بيان مقصود و مراد از ماهيت است.
عائده 60 در مورد رموز كتابهايى است كه در بحار الانوار ذكر شده است.
عائده 73 در بيان اصطلاحات صاحب وافى در مورد رجالى است كه نام آنان تكرار شده است.
عائده 84 در بيان معنى قول رجاليان است كه مى گويند «هو مولى» .
عائده 85 در بيان معنى قول رجاليان است كه مى نويسند «اسند عنه» ، «لا بأس به» .
عائده 88 در تصحيح بعضى از اسامى رجاليان و القاب و كنيههاى آنان است.
كتاب عوائد الايام به دليل ويژگيهاى خاص خود از جايگاه ويژه و ارزشمندى برخوردار است كه در اين نوشتار به بعضى از آنها اشاره مىشود.
طرح مباحث متنوع و گوناگون از مهمترين ويژگيهاى كتاب بشمار مىآيد زيرا مرحوم نراقى صرفا به طرح مباحث و قواعد فقهى نپرداخته است. بلكه مباحثى از علم اصول فقه، منطق و فلسفه، قواعد رجالى و حتى كتابشناسى بعضى از تأليفات مورد نياز را بيان نموده است.
وى برخى از مباحث اصولى از قبيل اجتماع امر و نهى، حجيت خبر واحد، دليل انسداد، شبهه محصوره، دوران امر بين متباينين و اقل و اكثر، استصحاب و تعارض استصحاب با اصول و امارات را مورد بحث قرار داده است.
در بحث از قواعد فقهى نيز علاوه بر بحث از قواعد مشهورى چون لا ضرر ميسور، حمل فعل مسلم بر صحيح، قاعده يد و نظاير آن بعضى از قاعدههاى غير مشهور مثل إعانه بر گناه، تبعيت احكام از أسماء، احكام جاهل، بحث بدعت، قاعده لطف را مورد بحث قرار داده است.
از طرف ديگر بعضى از بحثهاى منطقى و فلسفى كه ارتباط با فقه دارند مثل «اصل در قضيه حمليه» و همچنين برخى از بحثها و قواعد رجالى و علم الحديث مثل (معناى اسند عنه)، (معناى يصلح)، (معناى لا بأس) و نيز ضبط صحيح اسامى و راويان احاديث و بحثهاى كتابشناسى مثل بحث از (فقه الرضا) و شرح حال آن و توضيح رمزهاى كتاب (بحار الانوار) را نيز مورد بررسى قرار داده است.
از ديگر ويژگيهاى مهم ابتكارات وى در جهات مختلف اعم از طرح مباحث و شكل استنباط احكام و مباحث مطرح شده كه امروزه مورد نياز فقيهان آيندهنگر مىباشد.
در اين كتاب موضوعات و مباحثى كه در تأليفات پيش و برخى از آنها در تأليقات پس از آن نيز مستقلا مطرح نگرديده است يكى از اين مباحث كه مهمترين آنان نيز مىباشد طرح مبحث ولايت فقيه است كه براى اولين بار در اين كتاب به صورت مستقل، موضوعات و مباحث خاصى در رابطه با آن گردآورى شده و در آن با استناد به ادله عقلى و نقلى تمام اختيارات حكومت پيامر اكرم (ص) و ائمه معصومين (ع) را براى ولى فقيه اثبات نموده است وى در بحث ولايت فقيه مىنويسد: فإن من البديهيات التي يفهمها كل عامى و عالم و يحكم بها، انه اذ قال النبي لاحد عند مسافرته او وفاته، فلان وارثي و مثلي و بمنزلتي، و خليفتي و اميني، و حجتي و الحاكم من قبلي عليكم، و المرجع لكم في جميع حوادثكم و بيده مجاري أموركم و أحكامكم، و هو الكافل لرعيتي، ان له كل ما كان لذلك النبي في أمورالرعية و ما يتعلق بأمته، بحيث لا يشك فيه أحد، و يتبادر منه ذلك كيف لا؟
مع أن أكثر النصوص الواردة فى حق الأوصياء المعصومين المستدل بها في مقامات إثبات الولاية و الإمامة المتضمنين لولاية جميع ما للنبي فيه الولاية ليس متضمنا لأكثر من ذلك (9) .
از ديگر ويژگيهاى كتاب اينكه مؤلف صرفا مباحثى را كه براى استنباط احكام ضرورى ديدهاند مطرح نمودهاند.
تتبع وسيع در آيات قرآن كريم و أحاديث شريفة اهل بيت عليهم السلام همراه با استقراء تمام اقوال فقهاى متقدمين و متأخرين و استفاده از آراء بزرگان از ادبا و مفسرين و دقت در كلمات آنان و حفظ امانت در نقل كلمات آنان و تأمل و دقت در نصوص و آراء از ديگر خصوصيات كتاب مىباشد.
ناشرين كتاب موجود مراحل مختلف زير را در تحقيق كتاب طى نمودهاند كه عبارتند از:
1ـ مقابله نسخ و تصحيح عبارت كتاب
2ـ استخراج آيات قرآن كريم و احاديث شريفه از كتب اربعه و وسائل الشيعه
3ـ استخراج اقوال و آراء مطرح شده در كتاب. در اين مرحله حتى اقوالى كه به صورت كنايه ذكر شده است پيدا شده و استخراج شدهاند.
4ـ تقويم نص و علامت گذارى در متن و تعيين جايگاههاى حواشى
5ـ آماده كردن فهرستهاى موضوعات أعلام آيات قرآن كريم احاديث شريفه مآخذ و منابع
كتاب عوائد الايام مجموعهاى از نظريات جديد از اين فقيه دور انديش است كه به بعضى اشاره مىشود:
1ـ از ابتكارات مؤلف تقديم اماره بر اصل عملى است كه با آنكه در آن زمان مسئله حكومت و ورود مطرح نبوده است كيفيت اين تقديم بنحوى بيان شده است
2ـ مرحوم نراقى معتقد است كه اصل در عقود عدم لزوم است مگر آنچه با دليل استثناء شده باشد.
3ـ از فتواهاى نادر محقق نراقى ـ كه بدون شك تحت تأثير جنبههاى اخلاقى او نيز بوده است وجوب وفا به هر وعده است. (ص 135 كتاب عوائد الايام)
4ـ بحث از معناى شرط و احكام شرط ضمن عقد از مباحث بسيار دقيق كتاب است و در واقع مبحث (شروط) كتاب المكاسب شيخ انصارى شرح بر اين قسمت از كتاب عوائد است (صفحات 127 تا 158) عوائد الايام5ـ يكى از مفصلترين مباحث كتاب بحث از بطلان دليل انسداد و اثبات انفتاح باب علم است كه از صفحه 356 تا 420 است اين بخش از كتاب مناظره مرحوم نراقى با ميرازى قمى است. ميرزاى قمى به زبان فارسى براى نراقى نوشته و نظر او را درباره انسداد سؤال كرده است نراقى در پاسخ او نامه بسيار مفصلى نوشته طبق تقاضاى برخى از دوستان خود ترجمه عربى آنرا در كتاب عوائد آورده است.
يكى از نظريات بسيار جالب نراقى در اين كتاب آن است كه مى گويداصل بر حجيت تمام رواياتى است كه به دست ما رسيده است مگر آنچه دليل بر حجيت آن نداشته باشيم (ص 475و476 عوائد الايام) .
كسانى كه در مسأله نه سالگى براى بلوغ دختران نه ساله قدرت تشخيص ندارند اگر عائده 53 كتاب (ص 513) را دقيق بخوانند به احتمال زياد تسليم نظر مشهور خواهند شد.
الزريعه، العوائد هو فوائد متفرقة في الفقه و الأصول تأليف المولى أحمد بن المولى مهدي النراقي (10) .
در جاى ديگر، هو في بيان قواعد استنباط الأحكام الشرعية (11) .
روضات الجنات، و تصانيفه الفائقة و تأليفاته الرائقة أيضا كثيرة جدا لم يكد يقرب منها أو يشبهها أحد من مؤلفات أترابه (12) .
در جاى ديگر، و كتاب عوائد الايام في مستطرفات تمام عمره الشريف المنعام، من قواعد الفقهاء الاعلام و مهما كان كل شيء من الدنيا سماعه من عيانه فلعمر الحبيب ان هذا الكتاب على عكس قاعدة تكون في اقرانه (13) .
كرام البررة: له آثار جليلة و تصانيف هامة في مختلف العلوم منها «مناهج الاصول في علم الأصول و... عوائد الايام» (14) .
فوائد رضوية: از براى اوست كتاب جليله نافعه مانند مستند در فقه و عوائد الايام (15) .
ريحانة الادب: عوائد الايام من قوائد الفقهاء الأعلام و قوانينهم التي لا بد فيها من الاعلام، كه بارها در ايران چاپ شده است و حاوى قواعد عمده اصوليه و فقهيه و در موضوع خود بى سابقه است (16) .
اسامى به رمز در كتاب بعضى از اسامى بزرگان به رمز و كنايه اشاره شده كه عبارتند از :
از سيد محمد مهدى بحر العلوم (م 1212 ق) تعبير به سيدنا الاستاذ، سيد الاستاذ، بعض سادة مشايخنا.
ازمحقق بهبهانى تعبير به بعض مشايخ الوالد، بعض مشايخنا المحققين.
از سيد على طباطبايى (م 1231 ق) صاحب رياض المسائل تعبير به بعض مشايخنا، بعض مشايخنا المعاصرين (17) .
الذريعة: 15/15، 354 ، 350 و 17 /190 ج 21 /14، .15
اعيان الشيعة: 3/183، 184 ، .418
روضات الجنات: 1/95، .96
فوائد رضويه: .46
كرام البرده: 1/116، .117
مقدمهاى بر فقه شيعه .331
الهوامش:
1) الذريعة 15/ 354، اعيان الشيعة 3/ .184
2) الذريعة 15/ .354
3)اعيان الشيعة 1/ 62 و 38، الذريعة 17/ 193 و 24/ 187، .
4) الذريعة 15/ 350، 354، و 17/ .190
5) عوائد الايام صفحات 310، 311، 581، الذريعة ج21/ 14 و 15، ج3/ .418
6) مقدمه ناشر، صفحه .86
7) الذريعة 15/354 ، مقدمهاى بر فقه شيعه .331
8) الذريعة 15/354 ، مقدمهاى بر فقه شيعه .331
9) صفحه .537
10) الذريعة 6/ .151
11) الذريعة 15/ .354
12) روضات الجنات 1/ .95
13) روضات الجنات 1/ .95
14) الكرام البررة 1/ .117
15) الفوائد الرضوية : ص .41
16) ريحانة الادب ج 6/ .161
17) به نقل از صفحات 40 و 42 مقدمه ناشر همچنين صفحات 188 ، 195، 197، كتاب.