مصطفى درايتى
ملا احمد بن مهدى بن ابىذر النراقى الكاشانى (1158ـ 1245 ه.ق)، فقيه متفكر و دانشمند نوانديش و مبتكرى است كه شجاعت او در طرح مباحث جديد، از او عالمى جاودان و شاخص ساخت . نوشتههاى متنوع اين نادره زمان، نشان از گستردگى دامنه فضل و دانش او دارد.فقه، اصول، رياضيات، اخلاق، شعر و ادب و علوم غريبه، عرصههايى است كه نراقى استوار در آن گام نهاده و سرافراز از آن بيرون آمده است.
ملا احمد نراقى در نراق (از روستاهاى كاشان) متولد شد وتحت تربيت پدر ارجمند و دانشمند خويش به بالندگى رسيد. او با بهرهمندى از درياى دانش و تفكر جامع پدر خود ملا مهدى نراقى (م 1209)، معروف به محقق نراقى ـ كه دانشمندى نوجو و فيلسوف و فقيهى وارسته و از درخشانترين چهرهفاى فضل و اجتهاد و مرجعيت عامه در نيمه قرن دوازدهم تا اواسط قرن سيزدهم بود ـ قلههاى انديشه را پيمود و با درك محضر عالمان بزرگ نجف و كربلا كمالات خويش را افزود و درمدت كوتاهى موفق به اخذ درجه اجتهاد از استادان خود شد.
ملا احمد نراقى در سال 1205 قمرى به همراه پدر به عتبات مسافرت كرد و در اواخر عمر وحيد بهبهانى (م 1208)، در درس او شركت جست. پس از آن در كربلا به حلقه درس فقه ميرزا مهدى شهرستانى (م 1216) پيوست؛ ولى اين مدت ديرى نپاييد و در سال 1209 به علت وفات پدرش به كاشان بازگشت. سال بعد به نجف مشرف شد و از محضر اساتيدى چون سيد مهدى بحر العلوم (م 1212) و شيخ جعفر نجفى معروف به كاشف الغطاء (1228) بهرهها برد و در سال 1212ـ در حالى كه جوانى بيست و هفت ساله بود و به عنوان مجتهدى فاضل شناخته مىشد به كاشان بازگشت و به تدريس پرداخت. در هوش و استعداد خارق العاده وى همين بس كه گويند كتاب عين الاصول را در بيست وسه سالگى تأليف كرد و رساله حجية المظنه را نيز در سنين جوانى به رشته تحرير درآورد.
ملا احمد نراقى گرچه استاد بسيار نديد، ولى آثار و تاليفات ارزشمند او نشانگر قدرت و تفكر و نبوغ سرشار اوست. در فضيلت علمى او همين بس كه شيخ مرتضى انصارى (م 1281) و حاج سيد محمد شفيع جابلقى (م 1280) و عالمان بسيار ديگرى از شاگردان او بودهاند. آوردهاند كه شيخ مرتضى انصارى (ره) در سال 1240 به قصد زيارت مشهد و درك محضر عالمان وقت از شهرهاى مختلف ايران عبور كرد در بروجرد و اصفهان به حضور عالمان بزرگ رسيد ولى مدت زيادى توقف نكرد؛ و چون در كاشان به حضور ملا احمد نراقى رسيد، مدت چهار سال آنجا اقامت كرد و بابهرهمندى از درياى دانش و قدرت و نبوغ فكرى استاد خود، سنگ بناى روش نو در فقه و اصول را نهاد كه هنور محور محافل تدريس در حوزههاى علميه است.
در ميان تأليفات گوناگون فاضل نراقى، كتاب گرانسنگ عوائد الايام از جايگاه ارزشمندى برخوردار است. چه اينكه نظريات و انديشههاى نو گرايانه و تفكرات بلند او درجاى جاى جاى اين كتاب مىتوان ديد مرحوم نراقى عوائد را برخلاف ديگر تأليفات خود، با روشى جديد سامان داده و آنرا بر مبناى «عائده»«عائده» تبويب كرده است وى در اين اثر ابتكارى، به پژوهش در مسائل و مباحثى پرداخته كه براى استنباط احكام لازم دانسته، و يا جاى آنرا در كتابهاى فقهى و اصولى خالى يافته است.
عوائد الايام به روى هم مشتمل بر هشتاد و هشت عائده است و مؤلف در هر عائده مساله و يا قاعدهاى را با دقت تمام به بحث گذاشته است. اغلب مباحث عوائد الايام از نوآوريهاى مؤلف آن است و پيش از آن در هيچ اثرى يافت نمىشود. از اين روى اطلاع از مطاوى اين اثر، خاصه عائده ولايت فقيه آن در بايسته دانشوران و پژوهندگان است.
اشتغالات ملا احمد نراقى به امور اجتماعى و سياسى و توجه ظاهرى فتحعلى شاه قاجار به نظريات او، تلاش وى را درطرح مباحث جديد فقهى به گونهاى كه راهگشاى اداره زندگى مردم باشد افزود واز اوعالمى روشنفكر و فقيهى مبتكر ساخت و شهامت خرق سنتهاى غلط و عدم تبعيت كور كورانه و مقلدانه از آراء گذشتگان را در او تقويت كرد. بسيارى از اين تفكرات نوجويانه نراقى را در كتاب جاودانه عوائد مىتوان يافت. در مثل بحث اسراف را كه در عائده شصت و يك به صورت مبسوط و محققانه و واقع گرايانه مطرح شده در هيچ كتاب فقهى و فنى مانند آن يافت نمىشود تلاش نراقى برآن بود تا ضمن حذف مباحث زايد در فقه و اصول جهت گيرى آن را به واقعيات زندگى نزديكر نمايد و از سوى ديگر پژوهش در مباحثى را كه جز اتلاف عمر و سرگرمى بىثمر نتيجهاى بر آن متصور نيست با زبان شعر و با جسارت تمام به تمسخر گيرد و بر آن بتازد پارهاى از اين درايتها و شجاعتها را در مثنوى طاقديس نراقى مىتوان سراغ گرفت. و اين همه نشانگر درد عميق و درك روشن او از واقعيات ملال آور گذشته، و فراخوانى وى به پويايى فقه و جاندار شدن آن است. (در مقدمهاى كه بر كتاب عوائد الايام نگاشته خواهد شد. به تفصيل بدين مسائل پرداخته خواهد شد) .
امتيازات كتاب عوائد را چنين مىتوان بر شمرد:
الف: مشتمل بر آخرين نظريات و يافتههاى فقيهى ژرف انديش و نوگراست.
ب: داراى موضوعات و مباحثى است كه در تأليفات پيش و برخى از آنها در تأليفات پس از آن مستقلا مطرح نگرديده است.
ج: مباحثى در اين كتاب آمده كه اطلاع از آن بر فقيهان و دانشوران در بايسته است. سهل است كه سراغ گرفتن اين مباحث به شكل منسجم و مرتب، در آثار ديگر مشكل است.
د: داراى نو آوريهاى در طرح مباحث و شكل استنباط احكام است كه امروزه مورد نياز فقيهان دورنگر مىباشد.
با عنايت به آنچه گذشت مركز تحقيقات و پژوهشهاى علوم اسلامى دفتر تبليغات اسلامى حوزه علميه قم، از مدتى پيش تحقيق وتصحيح و چاپ اين اثر گرانسنگ را آغاز كرده است. سپس درباره آن سخن خواهيم گفت.
گفتهاند كتاب عوائد آخرين تأليف نراقى است؛ ولى در اجازه وى به برادر همنام پدر خود مهدى نراقى (به سال 1228 ق كه عين دستخط آن موجود است)، ضمن برشمردن تأليفات خويش، از كتاب عوائد نيز نام برده است. شايد بتوان گفت اين كتاب به تفاريق و در طول ساليان دراز تدريس و تحقيق نوشته شده است. آنك مؤلف در اواخر عمر آن را تكميل كرده است؛ چنانچه نام كتاب نيز شاهدى بر اين مدعاست. گو اينكه يقينا بخشى از اين اثر پس از تأليف كتاب ارزشمند مستند الشيعه نگاشته شده است. چه اينكه در مواردى نراقى در عوائد به نقد و نظر خويش در مستند پرداخته و نظر جديد مطرح كرده است. (گفتنى است تأليف كتاب مستندالشيعه به سال 1234 خاتمه يافته است) .
اثر ياد شده به جهت اهميت آن مورد توجه عالمان عصر مؤلف و پس از آن واقع شده و تنها كتاب فقهى نراقى است كه بر بعضى از مباحث آن حواشى مفيدى از مبرزترين شاگرد خود شيخ انصارى را دارا است. همچنين محمد حسين بن آقا محمد على النجفى بن آقا محمد باقر هزار جريبى، حاشيهاى به نام البواريق لكشف معضلات الحقائق بر اين كتاب دارد. قسمتى از حاشيه شيخ انصارى بر نسخهاى كه در سال 1266 قمرى چاپ سنگى شده به عنوان مدقق تسترى ديده مىشود .
چاپهاى عوائد در فهرست خانبابا مشار آمده كه اين اثر نخست به سال 1245 در 299 صفحه در تهران چاپ سنگى شده است.
سپس در سال 1266 به صورت سنگى و بدون شماره صفحه به چاپ رسيده؛ و آنگاه در سال 1321 در قطع وزيرى در 301 صفحه چاپ سنگى شده است.
چاپى كه در فهرست مشار به سال 1245 نسبت داده شده، ملاحظه نشد و بنظر مىرسد اساسا چنين چاپى از عوائد نشده است. چه اينكه تاريخ 1245 كه در پايان نسخه آمده سال وفات مؤلف است و نه چاپ كتاب.تعداد صفحات اين چاپ نيز 298 صفحه است، و با اين قرائن مىتوان حدس زد كه چاپ مفروض همان چاپ سال 1321 است. چنانچه حاشيهاى كه ناشر در آخر كتاب آورده، گوياى اختلاف ايشان با ناشر ديگرى است كه همزمان و با استفاده از كتاب وى به چاپ آن اقدام كرده است در آخر يادداشت او تايخ 1321 ديده مىشود كه گوياى سال چاپ اين كتاب است. درسالهاى اخير انتشارات بصيرتى مكررا از روى اين چاپ افست كرده است كه چاپ سوم آن به تاريخ 1408 قمرى باز مىگردد.
پس از پيروزى انقلاب اسلامى و ضرورت تبيين مسأله ولايت فقيه، كتاب عوائد الايام با علت احتواء اين مسأله و گستره پژوهش آن پرآوازه گرديد. چنانچه بحث ولايت فقيه اين اثر به نام حدود ولايت حاكم اسلامى به نام وزارت ارشاد اسلامى به فارسى گردانيده و در سال 1365 چاپ شد.
فرايند پژوهش در عوائد الايام اثر حاضر بر اساس نسخههاى معتبرى كه در ذيل به برخى از آنها اشاره مىشود، تصحيح گرديده است.
1ـ نسخهاى بخط مؤلف كه 30 عائده نخست آن ناقص است.
.2 نسخهاى مصحح و مقابله شده با نسخه اصل؛ با تاريخ تحرير 1261 قمرى.
3ـ نسخهاى تصحيح شده كه در كنارآن علامت تصحيح دارد و حواشى شيخ انصارى و دعاى «منه رحمه الله» در حاشيه آن ديده مىشود. تاريخ تحرير اين نسخه 1266 است.
4ـ نسخهاى بدون تاريخ، متعلق به حسن نراقى كه متن اجازه ملا احمد نراقى و برادر خود و بخط خودش در اول آن موجود است.
.5 نسخهاى تصحيح شده كه به تاريخ 1264 نوشته شده است.
6ـ نسخهاى نگاشته شده به سال .1253
افزون بر اين، كليه روايات و اقوال در متن كتاب، به مصادر اصلى ارجاع داده شده وتا حد امكان اقوالى كه با اشاره «قيل» و مانند آن آمده و يا به مضامين رواياتى اشاره كرده و به مصارد آن بازگردانده شده و تعليقاتى بر آن افزوده شده است.
مقدمهاى جامع در شرح حال مؤلف و تنظيم فهرستهاى متعدد بر كتاب، از كارهاى جديدى است كه انتشار اين كتاب مورد توجه است.