عليرضا ذكاوتى قراگزلو
الاشارات و التنبيهات مهمترين آثار بوعلى سينا (م 427 ق) است كه در دوران پختگى فكر و كمال سن نوشته و در بردارنده آخرين نظرات وگرايشهاى او است. فخر رازى (م 606 ق) معروف به امام المشككين بر اين كتاب شرحى نگاشته كه در آن بسيار بر بوعلى ايراد گرفته است و به همين علت آن «شرح «را «جرح» ناميدهاند. خواجه نصير طوسى (م 672 ق) در مقام دفاع از بوعلى برآمده و شرحى بر الاشارت و التنبيهات بوعلى نوشته و كوشيده استبه اشكالات فخر رازى پاسخى بدهد. قطب رازى (م 766 ق)، فيلسوف و متكلم شيعى، كتابى تحقيقى و دقيق در داورى بين اين دو شرح تاليف كرد كه حاصل تفكرات چهار انديشمند بزرگ (بوعلى، فخر رازى، خواجه نصير، قطب رازى) است. لذا بر المحاكمات، حاشيه هايى نوشتهاند كه از آن جمله است: حاشيه ملا ميرزا جان باغنوى (م 994 ق) بر المحاكمات . ظاهرا اين حاشيه تاكنون چاپ نشده است و تنها سه نسخه خطى از آن موجود است; از جمله در كتابخانه غرب همدان. آغاز اين نسخه به خط خود ملا ميرزا جان و بقيه آن هم به نظرش رسيده است; لذا نسخه معتبرى است. كتاب حاشيه ملاميرزا جان بر المحاكمات قطب رازى، مانند بسيارى از نفايس كتابخانه غرب همدان، متعلق به كتابخانه مرحوم حاج محمد جعفر مجذوب كبوترآهنگى (م 1239 ق) است. و از قضا ملكيت اين كتاب قبلا متعلق به ملا مهدى نراقى (م 1209 ق) بوده است كه احتمالا كتاب را به «مجذوب» فروخته يا بخشيده است; چون مجذوب، شاگرد ملا مهدى بوده و نزد ايشان اندكى معقول و منقول خوانده بوده است. در همين تعليقات كتاب ملا ميرزا جان، مجذوب از ملا مهدى نراقى، با عنوان «استادى بل الاستاد على الكل» نام مىبرد و ظاهرا كتاب المحاكمات را هم با حاشيه باغنوى، مجذوب نزد ملا مهدى نراقى آموخته و در همان ايام مطالبى از ايشان در تعليقات خود نقل كرده است كه براى درج در ويژه نامه كنگره فاضلين نراقى عينا از خط مرحوم مجذوب نقل مىكنيم:
«بيان مصادرة بان اثبات الاحوال الثلاث للحركة يتم اذا كانت الحركة متصلة واحدة...» .
مجذوب در تعليقه نوشته است: «افاد الاستاد [ملا مهدى نراقى] (دام ظله العالى) ان هذه العبارة، تدل على ثبوت الاحوال الحركة منحصر فى حال كون تلك الحركة متصلة واحدة لاغير; مع انه صح انها بان ثبوت الاحوال للحركة جائز على فرض الانقسام و بين الكلاميين منافاة انتهى و اقول... (ص 53) .
و نيز در تعليقه بر صفحه 331 از قول ملا مهدى نراقى آورده است:
«فلا بد ان يكون المسافة مركبة من الاجزاء بالفعل لا يتجزى حتى يكون الحركة فى كل كل جزء حركة واحدة بالشخص; لانا نقول لعل كثرة اجزاء الحركة بالفعل من جهة الكثرة فى اجزاء الزمان بالفعل بان يكون مركبا من الآنات.. فتامل» .
و نيز در صفحه 57، پس از نقل قول مفصلى از نراقى بر حاشيه ملاميرزا جان، مىنويسد:
«من افادات افضل المتاخرين، استادى بل على الكل ملا محمد مهدى النراقى» .
و نيز در تعليقه صفحه 84 پس از نقل قول مفصل افزوده است:
«من افادات استادنا العلامه (دام ظله العالى)» .
علت اين كه در دو فقره اخير عين عبارت را نياورديم، اين است كه ظاهرا عبارت دو فقره اخير نيز از آن مجذوب است و فقط در مضمون از آن ملا مهدى مىباشد. كسانى كه طالب تفصيل در اين زمينه مىباشند، به مجله معارف (مركز نشر دانشگاهى، آذر - اسفند 76، ص 129- 135) مراجعه كنند. همچنين در صفحات 108- 129 تمام تعليقات مجذوب بر حاشيه باغنوى به المحاكمات قطب رازى درج شده است.