روزه را سه درجه است:
اول - روزه عموم: و آن نگاهداشتشكم و فرج است از شهوترانى، و اين گونه روزه بيش از رهائى از حكم مجازات و خلاصى از عذاب فايده نمىبخشد.
دوم - روزه خواص: و آن علاوه بر نگاهداشت مذكور، باز داشتن چشم و گوش و زبان و دست و پا و ديگر جوارح است از گناهان، و بر اين روزه ثوابهائى كه صاحب شرع به آن وعده داده مترتب مىگردد.
سوم - روزه خواص خواص: و آن علاوه بر دو نگاهداشت مذكور، محافظت دل است از همتهاى فرو مايه و اخلاق پست و انديشههاى دنيوى، و باز داشت آن از هر چه جز خداست، و گشادن اين روزه آنست كه درباره غير خدا و روز آخرت بينديش، و حاصل اين روزه رو آوردن استبا تمام حقيقت همتبه خدا و رو گردانيدن از غير خدا، و چنگ در زدن به معنى قول خداى تعالى:
قل الله ثم ذرهم
«بگو خدا، و بگذارشان» .و اين درجه مخصوص پيغمبران و صديقان و مقربان است، و نتيجه و ثمره اين روزه رسيدن به ديدار و لقاء الهى است و كاميابى و فوز به آنچه هيچ چشمى نديده و هيچ گوشى نشنيده و بر دل هيچ كس خطور نكرده.
و مولاى ما حضرت صادق عليه السلام به اين نوع روزه اشاره دارد كه مىفرمايد:
«پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم فرمود: روزه سپر و پوششى است از آفتهاى دنيا، و مانع عذاب آخرت است، پس هر گاه قصد روزه كردى نيت كن كه به روزه خود نفس را از خواهشهاى آن بازدارى، و همت و انديشه را از پيروى شياطين جدا كنى، و نفس خود را [از جهت ارتكاب گناهان] بمنزله بيمار انگار، و همان گونه كه بيمار جسمانى به اميد بهبود ميل به خوردنى و آشاميدنى نمىكند تو نيز با عمل روزه و به بركت آن هر لحظه اميد و انتظار شفاى بيمارى عصيان و گناهان داشته باش، و باطن خود را از هر تيرگى و غفلت و ظلمتى كه تو را از معنى اخلاص براى خدا خالى و جدا مىسازد پاك كن.رسول خدا صلى الله عليه و آله فرمود كه خداى تعالى مىفرمايد: روزه براى من و مختص به من است و من ثواب در خور آن را خواهم داد.و روزه خواهش نفس و شهوت طبع را مىميراند، و در آن صفا و جلاى دل و پاكى اعضاء و جوارح و آبادانى ظاهر و باطن است، و موجب شكر گزارى بر نعمتهاى الهى و نيكى و احسان به فقيران است، و باعث افزونى تضرع و خشوع و نرم دلى و گريه و پناه بردن به خداست، و سبب شكستن شهوت و سبكى حساب قيامت و دو چندان شدن حسنات است.و فوايد روزه بىشمار است، و آنچه ذكر كرديم براى هر خردمندى كه توفيق عمل دارد كافى است» (1) .
هر كه ماه رمضان را خالص براى خدا و تقرب به او روزه بدارد، و باطن خود را از اخلاق نكوهيده پاك سازد، و ظاهر خود را از معاصى و گناهان نگاهدارد، و از حرام اجتناب نمايد، و بجز حلال نخورد، و در خوردن زياده روى نكند، و بر نمازهاى نافله و ادعيه و ديگر آدابى كه در اين ماه سنتشده مواظبت نمايد، به مقتضاى اخبار متواتر لايق و در خور مغفرت و رهائى از عذاب آخرت مىگردد.
پس اگر از عوام باشد، صفاى نفسى پيدا مىكند كه دعايش بر آورده و روا مىشود، و اگر از اهل علم و معرفتباشد، اميد است كه شيطان بر گرد دل او نگردد، و برخى از اسرار ملكوت براى او كشف شود، بخصوص در شب قدر، كه در آن شب اسرار منكشف مىگردد، و انوار قدسى بر دلهاى پاك مىتابد، و ملاك عمده در رسيدن به اين موهبت كم خوردن است تا جائى كه درد گرسنگى را احساس كند، زيرا هر كه بين قلب و سينه خود توبرهاى از طعام قرار دهد، از عوالم انوار محجوب و ممنوع است، و محال است كه چيزى از اسرار براى او آشكار گردد.
پىنوشت:
1- اين حديث را با «مصباح الشريعة» : باب 20، و با «مستدرك» : 1/589- 590 كتاب روزه، تصحيح كرديم.!