فصل 18: شرطهاى كمال توبه

براى تماميت و كمال توبه نيز، بعد از تدارك و جبران هر گناهى بدان سان كه گذشت، شرايطى چند هست: دوام پشيمانى و قضاى عبادات و اداى مظالم بندگان، و پيوستگى گريه و اندوه و حسرت، و كاستن از خوراك و رياضت دادن نفس تا هر گوشتى كه از غذاهاى حرام و مشتبه روئيده گداخته شود.

امير مؤمنان عليه السلام به كسى كه در حضور او گفت: استغفر الله، فرمود:

«مادرت بر مرگت‏بگريد! آيا مى‏دانى استغفار (آمرزش طلبى) چيست؟ استغفار درجه عليين است، و اين اسمى است كه شش معنى دارد:

1- پشيمانى بر گذشته.

2- عزم بر باز نگشتن به گناه و ترك آن در همه عمر.

3- آنكه حقوق آفريدگان را ادا كنى تا خدا را در حالى ملاقات نمائى كه از آلودگى گناه پاك باشى.

4- قصد كنى كه واجباتى را كه بجا نياورده‏اى بجا آورى.

5- همت گمارى كه هر گوشتى كه از حرام روئيده به وسيله حزن و اندوه بگدازى تا پوست‏به استخوان بچسبد و گوشت تازه برويد.

6- آنكه رنج طاعت را به بدن بچشانى چنانكه شيرينى معصيت را به آن چشانده‏اى.و چون اين معانى را به كار بستى، توانى گفت: «استغفر الله‏» .