بدان كه بذل و انفاق اموال كه لازمه و نتيجه صفت جود و سخاوت استشامل امورى چند است كه بعضى واجب و بعضى مستحب است.و در خصوص فضيلت هر يك از آنها اخبارى وارد شده كه براى تاكيد در بيان فضيلتسخاوت بايد به آنها اشاره كنيم و بعضى از آداب و نكات باطنى آنها را ذكر كنيم، و احكام و شرايط ظاهرى آنها را به كتب فقهى احاله مىنمائيم.بنابراين [در بيان بعضى از آداب و نكتههاى باطنى] مىگوئيم:
اما امور واجب، اول آنها زكات است:
آيات و اخبارى كه در مذمت تارك زكات و مدح ادا كننده آن رسيده بسيار است.خداى سبحان مىفرمايد:
«فاقيموا الصلوة و آتوا الزكاة» (حج، 78) «نماز را بپا داريد و زكات را بپردازيد» .
و مىفرمايد:
«و الذين يكنزون الذهب و الفضة و لا ينفقونها فى سبيل الله فبشرهم بعذاب اليم» (توبه، 35) «و كسانى كه طلا و نقره مىاندوزند و در راه خدا انفاق نمىكنند آنان را به عذابى دردناك مژده ده» .
معنى انفاق در راه خدا پرداخت زكات است، چنانكه از اهل بيت - عليهم السلام - وارد شده و مفسران نيز بر آن اجماع دارند.
رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم فرمود: «اذا منعت الزكاة منعت الارض بركاتها» «هر گاه زكات داده نشود زمين بركات خود را باز مىدارد» .
و حضرت باقر عليه السلام فرمود: «خداى عز و جل زكات را با نماز قرين و همراه ساخته و فرموده: «فاقيموا الصلوة و آتوا الزكاة» «نماز كنيد و زكات دهيد» .پس هر كه نماز بگزارد و زكات ندهد، نماز نكرده است» .
و حضرت صادق عليه السلام فرمود: «هيچ صاحب زر و سيمى نيست كه زكات مال خود ندهد مگر اينكه خداوند در روز قيامت او را در بيابانى هموار حبس مىكند و مارى بزرگ و سهمگين بر او مسلط مىسازد كه در پى وى مىدود و او از آن مار مىگريزد، و چون مىبيند كه از مار خلاصى ندارد دست مىبرد كه آن را بگيرد، پس او را همچون شتر نر گاز مىگيرد، و سپس به گردن او مىپيچد، و اين است كه خداى تعالى مىفرمايد:
«سيطوقون ما بخلوا به يوم القيامة» (آل عمران، 180) «روز قيامت آنچه را كه بخل ورزيدند طوق گردنشان مىشود» .
«و هيچ صاحب گوسفند و گاو و شترى نيست كه زكات مال خود را ندهد مگر اينكه خداوند او را در روز قيامت در بيابانى هموار حبس فرمايد، و هر حيوان سمدارى او را پايمال كند و هر نيشدارى او را بگزد، و هيچ صاحب درختان خرما يا انگور يا زراعتى نيست كه زكات آنها را ندهد مگر اينكه خداى تعالى زمين زراعت او را تا هفت طبقه طوق كند و بر گردن او افكند» .
و فرمود: «خداوند بر اين امت چيزى را كه بر آنها شديدتر از زكات باشد واجب نكرده، و در مورد زكات عامه مردم هلاك مىشوند» .
و فرمود: «هر كه يك قيراط از زكات خود را حبس و منع كند نه مؤمن است، و نه مسلمان، و اين است گفتار خداى تعالى:
«...قال رب ارجعون لعلى اعمل صالحا فيما تركت» (مؤمنون 99- 100) «...گويد پروردگارا مرا بازگردان، شايد در آنچه وا گذاشتهام كار شايستهاى بجاى آرم» .
و فرمود: «زكات براى آزمايش توانگران و يارى كردن بينوايان قرار داده شده.و اگر مردم زكات اموال خود را ادا مىكردند، هيچ مسلمانى فقير و نيازمند نمىماند، و بواسطه آنچه خدا براى او مقرر فرموده بىنياز مىشد.و هيچ كس فقير نشد و نيازمند و گرسنه و برهنه نماند مگر به سبب گناه توانگران و مالداران (كه زكات خود را ندادند)، و بر خدا حق است كه رحمتخود را از هر كه حق خدا را در مال خود حبس و منع كند باز دارد.و سوگند به آن كه خلق را آفريد و بساط روزى را گسترانيد كه: هيچ مالى در صحرا و در دريا تباه نشد مگر به سبب ندادن زكات آن.و هيچ صيدى در صحرا و در دريا صيد نمىشود مگر آنكه تسبيح خدا را در آن روز ترك كرده.و محبوبترين مردم نزد خداى تعالى سخىترين و گشاده دستترين آنهاست، و سخىترين مردم كسى است كه زكات مال خود را بدهد، و نسبتبه آنچه خداوند در مال او واجب كرده بر مؤمنين بخل نورزد» .
و فرمود: «زكات دادن چيزى نيست كه بايد صاحب آن را ستود، بلكه زكات چيزى است كه به واسطه آن مسلمان شمرده مىشود و خون او محفوظ مىماند، و اگر زكات را ادا نكند نمازش پذيرفته نيست» . (2)
و اخبار در فضيلت زكات دادن و ذم تارك آن بسيار است، و آنچه ياد كرديم براى بيدارى طالبان كافى است.
سر وجوب زكات، بلكه سر فضيلت مطلق بذل و انفاق مال، سه چيز است:
اول - اينكه توحيد و خداپرستى تام و تمام اين است كه انسان موحد محبوبى به غير از خداى يكتا نداشته باشد، زيرا حبتشركتبرنمىدارد، و توحيد زبانى چندان سودى ندارد، و قدر و درجه محبتبه جدائى و گذشتن از محبوبان ديگر شناخته مىشود، و اموال در نزد مردم محبوب است، زيرا وسيله بهرهگيرى ايشان از لذات دنياست، و به جهت اين بهرهمندى به اين عالم انس گرفتهاند، و از مرگ ترسان و گريزانند، با اينكه مرگ وسيله لقاء محبوب است، پس در ادعاى صدق محبت كامل به خداى تعالى امتحان ايشان به مفارقت و دستبرداشتن از يكى از محبوبها، يعنى مال، است.و از اين رو خداى سبحان مىفرمايد:
«ان الله اشترى من المؤمنين انفسهم و اموالهم بان لهم الجنة» .
(توبه، 111)
«خدا از مؤمنان جانها و مالهايشان را خريد به اينكه [در عوض] بهشت از آنها باشد» .
و براى فهم اين سر در بذل اموال مىگوئيم: مردم به حسب درجاتى كه در توحيد و محبتخدا دارند بر سه قسماند: گروهى كه در توحيد كاملا صادقند و از عهده عهد خود برآمدهاند، و در دل بجز يك دوستى - حب خدا - محبت ديگرى را راه ندادهاند.بنابراين از اموال خود دستشسته و دل برداشتهاند، و چيزى از درهم و دينار و ديگر مالها نمىاندوزند، و متعرض وجوب زكات نمىشوند، تا آنجا كه از يكى از ايشان پرسيدند كه در دويست درهم چقدر زكات است؟ گفت:
اما بر عوام - به حكم شرع - پنج درهم، و اما بر ما بذل همه مال واجب است.
و از حضرت صادق عليه السلام سؤال كردند: «در چقدر مال زكات واجب است؟
فرمود: اما زكات ظاهر (واجب)، در هر هزار درهم بيست و پنج درهم، و اما زكات باطن، اين است كه هر چه برادر [مؤمن] تو به آن از تو نيازمندتر باشد خود را ترجيح ندهى» .
و طايفهاى هستند كه درجهاى پائينتر از گروه اول دارند.اينان مال خود را نگه مىدارند، و لكن در موقع نياز مردم به مصرف خيرات مىرسانند، و قصدشان از نگهدارى مال انفاق و خرج كردن به قدر حاجت است نه خوشگذرانى و تنعم، و زياده بر قدر حاجت را در راههاى نيكى و خير صرف مىكنند: اينان نيز بر قدر واجب از زكات و خمس بسنده نمىكنند، بلكه همه انواع نيكى و خير يا بيشتر آنها را بجا مىآورند.
و قسمتى هستند كه به اداى واجب بسنده مىكنند و لكن چيزى از آن كم نمىكنند و اين پائينترين درجه و كمترين مرتبه است، و آن درجه عوام علاقهمند به مال است، كه از حقيقت و فايده آن جاهلند و محبتشان به آخرت ضعيف است.
دوم - پاكسازى نفس از رذيلتبخل كه از مهلكات است - چنانكه گذشت - و اين رذيله از راه تكرار بذل مال بر طرف مىشود تا اينكه صفت جود و بخشش عادت شود، زيرا دوستى چيزى جز به مجبور ساختن نفس بر مفارقت آن از دل بيرون نخواهد رفت، تا آن صفتبه صورت عادت در آيد.و بنابراين انفاق صاحب خود را از پليدى بخل هلاك كننده پاك مىسازد، و اين پاكسازى به قدر بذل و به اندازه شادى و خوشحالى او به انفاق در راه خداى تعالى حاصل مىشود. سوم - شكر نعمت، كه خدا را بر بنده حق نعمت وجود و نعمت مال است.
عبادات بدنى شكر نعمتبدن، و عبادات مالى شكر نعمت مال است.
و چقدر زشت است كه مسلمان توانگر مسلمان بينوا را ببيند كه در تنگى معيشت و در حال نيازمندى است، آنگاه نتواند خود را وادار كند كه شكر خداى تعالى بر بىنيازى از ديگران و نياز ديگران به او را به جا آورد، به اينكه يك دهم يا يك چهلم مال خود را بدهد.
براى بخشنده و انفاق كننده سزاوار است كه چون انگيزه خيرى در درونش پديد آيد و به دلش بگذرد كه مالى در راه خدا بدهد فرصت را غنيمتشمرد و هر چه زودتر فرمان درونى خود را به جا آورد و در خوشدل كردن بينوايان شتاب ورزد زيرا كه (اولا) در زمانه موانع خيرات بسيار است و در تاخير آفات رخ مىنمايد.
و بايد بداند كه پيدايش انگيزه خير در دل انديشهاى از الهام فرشتگان است و «دل مؤمن بين دو انگشت از انگشتان رحمان است» ، و اين حالت او به زودى دگرگون مىشود و شيطان او را از فقر مىترساند و به زشتيها و بديها فرمان مىدهد، و شيطان در پى انديشه نيك و الهام فرشته انديشه بد القاء مىكند. (ثانيا) بدين وسيله بينوايان را از ناچارى و اضطرار به سؤال و اظهار نياز محافظت مىكند، زيرا آنچه بعد از سؤال مىدهد پاداش و قيمت آبروى ريخته اوست و در حقيقت احسان و نيكى به شمار نمىرود. روايت است كه: «امير مؤمنان عليه السلام پنجبار خرما از ملكى كه متعلق به او بود براى شخصى كه اميد به آن حضرت داشت فرستاد، و آن مرد از كسى چيزى نمىخواست نه از آن حضرت و نه از غير او.مردى عرض كرد: اين شخص چيزى از شما نخواسته! و از اين پنجبار يك بار براى او كافى بود.امير مؤمنان عليه السلام فرمود:
خدا مثل تو را در ميان مؤمنين زياد نكند، من مىبخشم و تو بخل مىورزى! انصاف بده! هر گاه به كسى كه اميد به من دارد عطا نكنم مگر بعد از سؤال او، پس جز قيمت آنچه از او گرفتهام به او ندادهام زيرا او را در معرض اين در آوردهام كه آبروى چهرهاى را كه در پيش خداى من براى عبادت و طلب حاجتبر خاك مىمالد براى من بريزد.هر كه با برادر مؤمن خود چنين كند، در حالى كه مىداند كه جايگاه شايسته بخشش و نيكى اوست، در دعاى خود (در طلب بهشت) به خدا راست نگفته، كه از او به زبان آرزوى بهشت مىكند و به مال اندك خود بخل مىورزد» . (3)
ديگر آنكه سزاوار است كه براى اداى صدقه خود وقتبا فضيلتى را معين كند، مثل روز غدير و ماه ذى حجه، بخصوص دهه اول آن، يا ماه رمضان بخصوص دهه آخر آن.و روايت است كه رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم جوادترين مردم بود، و در ماه رمضان همچون باد فروهشته و روان كننده بود كه در آن چيزى نگه نمىداشت.
صدقه واجب، يعنى زكات، آشكارا و علنى دادنش از پنهان دادن بهتر است - در صورتى كه اين كار مردم را به دادن زكات ترغيب كند، و از راه يافتن ريا در امان بماند، و فقير از گرفتن آن شرمگين نشود - حضرت صادق عليه السلام فرمود: «آنچه را كه خدا بر تو واجب كرده، آشكار كردنش از پنهان نمودن افضل است، و هر گاه فريضه نباشد و مستحب باشد پنهان دادنش از آشكار دادن بهتر است، و اگر مردى زكات مال خود را آشكارا بر دوش كشد (و به فقير رساند) نيكو و پسنديده است.و اينكه خداى تعالى مىفرمايد:
«و ان تخفوها و تؤتوها الفقراء فهو خير لكم» (بقره، 271) «و اگر آن را پنهان كنيد و به بينوايان دهيد برايتان بهتر است» .
آن غير از زكات است، كه پرداخت زكات آشكارا و غير پنهانى است.و اگر در آشكار كردن آن شائبه ريا باشد، يا اگر فقير در آشكاراگرفتن آن شرمنده شود، پنهان دادن آن بهتر است.اما ريا كه معلوم است و اما در حالت دوم به دليل اين روايت:
«شخصى به حضرت باقر عليه السلام گفت كه مردى از اصحاب ما از گرفتن زكات شرمسار مىشود، به او زكات بدهم و نگويم زكات است؟ فرمود: بده و نام زكات مبر، و مؤمن را خوار مساز» .
و بالجمله: آشكارا دادن زكات همچنانكه در آن فايده ترغيب تصور مىشود، محذور ريا و منت و اذيت نيز ممكن است راه يابد، و اين به اختلاف احوال و اشخاص فرق مىكند.پس با در نظر گرفتن بعضى از احوال و اشخاص علنى دادن بهتر است، و با توجه به بعضى ديگر پنهانى دادن برتر است.بنابراين هر انفاق كنندهاى بايد حال و موقع را ملاحظه كند، و فايده را با محذور برابر نهد و مقايسه كند و افضل را برگزيند.و هر كه فوايد و مفاسد را بشناسد و با ديد هوى و هوس ننگرد، آنچه بهتر و شايستهتر استبرايش روشن خواهد شد.
سزاوار است كه صدقه دهنده از منت نهادن و ايذاء بپرهيزد.خداى سبحان مىفرمايد:
«لا تبطلوا صدقاتكم بالمن و الاذى» (بقره، 264) «صدقههاى خود را به منتنهادن و آزردن باطل مكنيد» .
و مىفرمايد:
«قول معروف و مغفرة خير من صدقة يتبعها اذى» (بقره، 263) «سخنى نيكو با پرده پوشى (يا عذر خواهى) از صدقهاى كه آزارى در پى دارد بهتر است» .
و رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم فرمود: «خداى تبارك و تعالى شش خصلت را براى من ناپسند داشته، و من آنها را براى اوصياء از دودمان خود و پيروان ايشان نمىپسندم:
بيهوده كارى (بازى كردن با اعضاء و جوارح) در نماز، و آميزش در [ماه] روزه، و منتبعد از صدقه، و به حال جنابتبه مسجد رفتن، و خراميدن در ميان گروهى كه نزد كسى مىروند، و خنديدن در گورستان» .
منت نهادن، اين است كه خود را نيكوكار ببيند، و از لوازم آن: آشكارا انفاق كردن است و باز گفتن آن، واداشتن توقع پاداش مانند سپاسگزارى و خدمت و تعظيم و اطاعت.و ايذاء (آزردن)، آنست كه او را سرزنش و ملامت كند و سبك شمارد و به خدمت گيرد، و با او بدزبانى كند و روى ترش نمايد و پرده وى بدرد.
معنى ايذاء و همچنين لوازم و نتايج ظاهرى منت نهادن روشن است.اما منت نهادن باطنى، يعنى خود را نيكوكار ديدن، از اينجا معلوم مىشود كه بعد از دادن صدقه بيش از پيش بعيد بداند كه گيرنده صدقه به او خيانت كند.
و اما علاج منت نهادن: اين است كه بفهمد در حقيقت آن فقير گيرنده نيكوكار است زيرا او را به ثواب مىرساند و از عذاب نجات مىدهد، و در گرفتن حق خداى تعالى نائب اوست، كه آن را به فقير احاله كرده تا به وعده روزى كه به وى داده وفا شود.
و علاج آزردن فقير: اين است كه بداند كه سبب آن زياد شمردن عطا و صدقه خود و كراهت داشتن از انفاق مال و تكبر بر فقير گيرنده به سبب بهتر دانستن خود از اوست، از اينرو كه خود را بىنياز و او را نيازمند مىبيند، و همه اينها جهل و حماقت است.اما زياد و بزرگ شمردن عطا و صدقه از اين جهت جهل است كه آنچه مىدهد در مقابل آنچه از رضاى خدا و ثواب آخرت مىطلبد بسيار اندك و ناچيز است.و انسان عاقل چگونه چيز اندك فانى خود را در مقابل پاداش عظيم و جاويد بزرگ مىشمارد.و اما كوچك شمردن فقير، در حالى كه - چنانكه گذشت - فقير از غنى برتر است، پس چگونه خود را بهتر از او مىبيند؟ و در برترى فقير همين بس كه خداى سبحان غنى را مسخر فقير كرده، به اينكه مال را با كوشش و رنجبه دست آورد، و در محافظت آن سعى نمايد، و به قدر نياز فقير به وى برساند.پس در حقيقت غنى خادم فقير در جستجوى مال است، علاوه بر اينكه آنچه از مال ستوده استبراى فقير، و آنچه نكوهيده است از قبيل تحمل مشقت و به گردن گرفتن مظلمه و حفظ اضافات تا هنگام مرگ و خوردن دشمنان، بر غنى است.
و بالجمله: خردمند پس از تامل و انديشه، مىداند كه آنچه مىدهد در مقابل آنچه مىگيرد اندك است، و در حقيقت فقير به وى نيكى مىكند.
امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «هر كه بداند كه آنچه مىكند به خود مىكند، در تشكر از مردم درنگ روا نمىدارد، و دوستى آنها را كم نمىشمرد، پس از ديگران سپاسگزارى آنچه به نفع خود دادهاى و آبروى خويش را حفظ كردهاى مخواه، و بدان كه كسى كه حاجتى از تو مىخواهد آبروى خود را بيش از آبروى تو گرامى نداشته، پس آبروى خود را گرامى دار و حاجت او را رد مكن» . (4)
و كسى كه از منت نهادن و آزردن احتراز مىجويد بايد هنگام عطا و انفاق براى فقير تواضع كند، و صدقه را در پيش او گذارد، و نزد او بايستد، يا دستخود را بگشايد تا فقير بردارد، به طورى كه دست فقير [كه دستخداست] بالا باشد.
از آنچه براى عطا كننده سزاوار است:
1- يكى اين است كه عطيه خود را كوچك شمارد تا در نزد خدا بزرگ باشد، كه اگر آن را بزرگ شمارد در نزد خدا كوچك خواهد بود.
حضرت صادق عليه السلام فرمود: «دريافتم كه نيكى جز با سه خصلتشايسته نخواهد بود: كوچك شمردن آن، و پنهان داشتن آن، و شتاب كردن در آن.پس اگر آن را كوچك شمرى در نزد آن كه براى او دادهاى بزرگش داشتهاى، و اگر پنهانش دارى به كمالش رساندهاى، و چون در دادنش شتاب كنى گوارايش ساختهاى، و اگر غير از اين باشد نابودش كردهاى» . (5)
و بزرگ شمردن عطا و بخشش غير از منت و ايذاء است، زيرا مالى كه مثلا خرج ساختن مسجد مىشود ممكن استبزرگ شمرده شود ولى منت و ايذاء در آن نيست.
2- ديگر آنكه بهترين و محبوبترين و بىشبههترين مال را بدهد، كه خداوند پاك است و جز پاك را نمىپذيرد، و چيز پست و نامرغوب را انفاق كردن نسبتبه خداى تعالى بىادبى است، زيرا خوب و مرغوب را براى خود و خانواده خود نگاه داشتن، و پست و وازده را در راه خدا دادن به معنى ترجيح غير خدا بر خداست.
و اگر چنين كارى نسبتبه مهمانى انجام شود و غذاى پستتر خانه را براى او آورند دلتنگ و شكسته خاطر مىگردد.
اين در صورتى است كه به خدا نظر داشته باشد و براى خدا صدقه بدهد بدون انتظار عوض براى خويش در آخرت، و اگر به خود و ثواب آخرت نظر دارد، شكى نيست كه عاقل ديگرى را بر خود ترجيح نمىدهد، و از مال جز آنچه از پيش مىفرستد بهره ندارد كه يا انفاق مىكند و برايش باقى مىماند و يا مىخورد و از ميان مىرود.دليل بزرگى و اهميت فايده انفاق بهترين و محبوبترين مال، و قبح و زشتى انفاق چيز پست و وازده، اين قول خداى تعالى است:
«انفقوا من طيبات ما كسبتم و مما اخرجنا لكم من الارض و لا تيمموا الخبيث منه تنققون و لستم بآخذيه الا ان تغمضوا فيه»
(بقره، 267)
«از پاكيزهها و خوبهاى آنچه به دست آوردهايد و آنچه براى شما از زمين بيرون آوردهايم انفاق كنيد و پست آن را كه خودتان جز به كراهت و اغماض نمىگيريد براى انفاق منظور مكنيد» .
پس آنچه را كه جز با كراهت و خجالت نمىگيريد - و معنى اغماض همين است - براى پروردگار خود اختيار مكنيد.و نيز مىفرمايد:
«لن تنالوا البر حتى تنفقوا مما تحبون» (آل عمران، 92) «هرگز به نيكى نمىرسيد مگر از آنچه دوست مىداريد انفاق كنيد» .
و فرمود:
«و يجعلون لله ما يكرهون» (نحل، 62) «چيزى را كه دوست ندارند براى خدا مىگذارند» .
و در حديث است كه «گاه يك درهم از صد هزار درهم پيش افتد» .و سبب آن اين است كه انسان يك درهم را از مال حلال و خوب خود بدهد، و از روى خشنودى و شادى بذل كند، و آن صد هزار درهم را از چيزى كه دوست ندارد بدهد، و اين دليل استبر اينكه خدا را به آنچه خود دوست دارد ترجيح نمىدهد. 3- ديگر اينكه سزاوار است كه اگر بتواند آنقدر به فقير بدهد كه بىنياز گردد، كه در خبر آمده است كه وقتى به فقير چيزى مىدهى او را بىنياز كن، و دستخود را بعد از دادن صدقه ببوس، كه اين انفاق نخست در دستخداى تعالى قرار مىگيرد.
امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «چون چيزى به سائل دهيد آن كه چيزى داده است دستخود را نزديك دهان برد و ببوسد، كه خدا صدقات را مىگيرد.» و پيغمبر اكرم صلى الله عليه و آله فرمود: «صدقه مؤمن به دستسائل نمىرسد تا به دستخدا برسد» ، آنگاه اين آيه را تلاوت كرد:
«الم يعلموا ان الله هو يقبل التوبة عن عباده و ياخذ الصدقات»
(توبه، 105)
«مگر ندانستند كه خداست كه توبه بندگان خود را مىپذيرد و صدقات را مىگيرد» .
و حضرت صادق عليه السلام فرمود: «خداى تعالى مىفرمايد: هيچ چيز نيست مگر اينكه ديگرى را به گرفتن آن گماردهام بجز صدقه كه به دستخود مىگيرم، تا آنجا كه انسان خرمائى يا نصف خرمائى صدقه مىدهد آن را پرورش مىدهم هچنانكه مردى اسب و كره اسبى را پرورش مىدهد، و در روز قيامت آن را مثل كوه احد و بزرگتر از آن بيابد» . (6)
4- ديگر اينكه از فقير التماس دعا كند، كه دعاى فقير در حق او مستجاب مىشود، چنانكه روايت است كه حضرت على بن الحسين عليهما السلام به خادم فرمود:
«اندكى دست نگه دار تا دعا كند، كه دعاى سائل فقير رد نمىشود» .و نيز روايتشده كه آن حضرت خادم را مىفرمود كه چون به سائل چيزى دهد از او بخواهد كه دعاى خير كند.
و از يكى از آن دو امام عليهما السلام روايتشده: «هر گاه فقيران را چيزى مىدهيد، ياد دهيد كه دعا كنند كه دعاى ايشان درباره شما مستجاب مىشود، اگر چه درباره خودشان مستجاب نشود» .اما اينكه گفتهاند كه بعضى از صاحبدلان (عرفا) از فقير توقع دعا نمىكنند زيرا اين توقع شبيه پاداش خواستن است، و اگر چيزى براى فقير مىفرستادند، به فرستاده سفارش مىكردند كه دعاى وى را به خاطر بسپرد تا همان را در حق او دعا كنند، اين سخن خلاف طريقه ائمه ما عليهم السلام است، و در نزد ما اعتبارى ندارد.
5- و نيز سزاوار است كه صدقات را صرف كسى كند كه اجر و پاداش بيشتر برد، نظير اهل علم و تقوى، و پارسايان و راستگويان و درستكاران، و كاملان در ايمان و تشيع.رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم فرمود: «غذاى تو را جز اهل تقوى نخورد» و فرمود:
«طعام خود را به اهل تقوى بخورانيد» .و فرمود: «كسى را به غذاى خود مهمان كن كه براى خدا دوستش دارى» .و ليكن بهتر است كه از زكات واجب و صدقات، كه چركهاى اموال است، به ايشان ندهد بلكه با هديه وصله ايشان را وسعت دهد.
در خبر است: «مستحقان زكات مستضعفان شيعه محمد و آل او هستند كه چندان بصيرتى نداشته باشند، اما كسانى كه بصيرتشان قوى شده و معرفتشان در دوستى و ولايتبه اولياء خود و برائت از دشمنان ايشان به مرتبه نيكو و والا رسيده، اينان برادران دينى شما هستند، بلكه از پدران و مادران مخالفتان به شما نزديكترند، پس زكات و صدقه به آنان ندهيد، كه دوستداران و شيعيان ما با ما مثل يك تن واحدند، و بر ما زكات و صدقه حرام است.و لكن به برادران بينادل و بصير خود از وجوه بر و هدايا بدهيد و از زكات و صدقات مدهيد و آنها را از چرك اموالتان پاك و بر كنار داريد.
آيا يكى از شما دوست دارد كه چرك بدن خود را بشويد و بر سر برادر مؤمن خود بريزد؟ چرك گناهان از چرك بدن بدتر است، پس برادرانتان را چركين مكنيد...» تا آخر حديث.
6- و شايسته نيست كه انسان زكات و صدقات خود را به كسى دهد كه پيوسته چشم به دست مردم مىدوزد، بلكه سزاوار است كه صرف كسى كند كه به مقام توحيد رسيده و نعمت را از خدا مىداند و به وسائط نمىنگرد.زيرا كسى كه درون خود را از توجه به واسطهها، مگر از اين جهت كه واسطه و اسبابند، پاك نسازد از نوعى شرك خالى نيست.
امام صادق عليه السلام درباره اين قول خداى تعالى:
«و ما يؤمن اكثرهم بالله الا و هم مشركون» (يوسف، 106) «و بيشترشان به خدا ايمان نياورند مگر آنكه [در همان حال] مشركند» .
فرمود: «اين مثل كسى است كه مىگويد: اگر فلانكس نبود من هلاك مىشدم! يا اگر فلان نمىبود آن چيز به دستم نمىرسيد! و اگر فلان نمىبود عائله من تباه مىشد! مگر نمىبينى كه اين گوينده براى خدا در ملكش شريك قرار داده، كه گوئى روزى رسان يا بلا گردان اوست؟» راوى پرسيد: جايز است كه گفته شود: اگر خدا به وسيله فلانكس بر من منت نمىنهاد هلاك مىشدم؟ فرمود: «بلى! اين اشكال ندارد» .
و از جمله كسانى كه بذل و انفاق به ايشان بهتر است، كسانىاند كه حاجتخود را پنهان مىدارند، اينان اهل مروت و مردانگىاند كه بر حاجتخود پرده فرو مىنهند و جامه آبرو و عزت به خود مىپوشند، و حال آنكه ممكن استبه سبب عيال وارى يا بيمارى يا تنگى معيشتيا اصلاح دل يا سببى ديگر در راه خدا و در طريق آخرت گرفتار و محصور باشند.
و نزديكان و خويشان و بستگان فقير و محتاج اولى و احق از ديگران هستند، كه انفاق بر آنان هم صدقه است و هم صله رحم، و ثواب صله رحم بر كسى پوشيده نيست.امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «اگر با يكى از برادرانم به درهمى بپيوندم، دوستتر دارم كه بيست درهم صدقه بدهم، و اگر به بيست درهم صله رحم كنم، براى من محبوبتر است كه صد درهم صدقه دهم، و اگر به صد درهم صله رحم به جا آرم بيشتر دوست دارم تا بندهاى آزاد كنم» .و در خبر ديگر آمده است: «صدقه كسى مقبول نيست كه خويش او محتاج باشد [و او به ديگرى دهد]، صدقه به ده [برابر است] و قرض به هجده و صله برادران به بيست و صله رحم به بيست و چهار» .و در خبر است: «بهترين صدقهها و صلهها عطا كردن به خويشاوندى است كه دشمن توست» ، گوئى اين كار مخالفتبا هواى نفس و ناشى از خلوص نيت و تقوى است.
همچنانكه براى عطا كننده مراعات امورى شايسته است، براى فقير نيز آداب و اخلاقى سزاوار است:
1- يكى آنكه بداند كه خداى تعالى صرف مال را در مورد او براى اين واجب فرموده كه در مهمات و ضروريات زندگى خود مصرف كند تا بتواند به عبادت پردازد و به انجام وظايف مشغول باشد، پس سزاوار است كه آماده كار آخرت شود و آن را به غير مصارف ضرورى نرساند.
2- ديگر آنكه خدا را بر اين احسان سپاس گزارد، و از دهنده نيز تشكر نمايد و او را دعا و ستايش كند با اينكه نعمت را از خداى سبحان مىداند.رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم فرمود: «هر كه از مردم تشكر نكند خدا را شكر نكرده» .و حضرت صادق عليه السلام فرمود: «خدا لعنت كند كسانى را كه راه نيكى را مىبندند.پرسيدند:
اينها كيستند؟ فرمود: كسى كه مورد نيكى و احسان واقع شود و به احسان كننده كفران نمايد و با اين ناسپاسى خود او را از نيكى به ديگرى باز دارد» .
و امير مؤمنان عليه السلام فرمود: «هر كه نيكى ديگرى را به طور مساوى جبران كند، همسانى و همانندى كرده، و هر كه بيشتر از آن نيكى كند سپاسگزارى نموده، و هر كه سپاسگزارى نمايد بزرگوار است.» 3- و نيز شايسته است كه عيوب صاحب عطا را بپوشاند و او را مذمت و تحقير نكند، و اگر از عطا باز داشته شد وى را مورد سرزنش و نكوهش قرار ندهد، و بخشش او را در نزد خود و در نزد مردم بزرگ شمرد، البته به نحوى كه او را از واسطه بودن بيرون نبرد تا در زمره مشركان در نيايد.
4- و نيز از گرفتن مالى كه حرام و شبهه ناك باشد اجتناب نمايد، بنابراين از كسى كه مالش حلال نيستيا مشتبه است، مانند عمال و كارگزاران حكومتهاى جور، و كسى كه بيشتر مال او حرام است چيزى نپذيرد.
5- ديگر آنكه زيادتر از قدر حاجت را قبول نكند.
6- و نيز در حضور مردم از كسى كه شرم مىكند پاسخ رد دهد چيزى نخواهد.
7- و عالم و متقى تا مضطر نشود از گرفتن زكات و صدقات خوددارى كند، تا خود را از چركهاى مال مردم پاك نگهدارد.و در صورت ناچارى گرفتن صدقه را پنهان دارد تا مروت و خويشتن دارى او محفوظ باشد و نفس را از خوارى و ذلت مصون دارد، و عطا كننده را نيز در نهان داشتن عطا يارى كند، و دلهاى مردم از حسد و بدگمانى سالم بماند، اما اگر قصد و غرض درستى داشته باشد مىتواند دريافت صدقه را آشكار كند، مانند نيت اخلاص و صدق و اظهار تواضع و بندگى حق و بيزارى از تكبر و امثال اينها، بنابراين مساله پنهان يا آشكار كردن اخذ صدقه به اختلاف نيات و اشخاص و احوال مختلف مىشود و هر انسانى به نيتخود مىرسد، و هر كه مراقب حالات خود باشد به سود و زيانها آگاه است، و مىتواند به نحوى كه سودمندتر و ارجح است دريافت كند.
پىنوشتها:
1. زكات در لغتبه دو معنى است: يكى فزونى و نماء، و ديگرى طهارت.و در اصطلاح (كه در قرآن غالبا همراه صلوة آمده است) به معنى انفاق مالى است كه به معنى اخص در لسان شرع صدقه گفته مىشود و به طلا و نقره و گندم و جو و خرما و كشمش و شتر و گاو و گوسفند در صورتى كه به حد نصاب برسد تعلق مىگيرد و مقدار معين و مصارف خاصى دارد.صدقه يا زكات با تطهير و تزكيه ارتباط دارد، به دليل اين قول خداى تعالى:
«خذ من اموالهم صدقة تطهرهم و تزكيهم بها» (توبه، 103) .
اما در قرآن به معنى مطلق انفاق مالى اعم از زكات به معنى اصطلاح فقه (صدقه) و خمس و انفاقات مستحب استبه دليل اينكه در سورههائى كه در مكه نازل شده اين كلمه وجود دارد در صورتى كه زكات در مدينه واجب شده و به معناى معروف در فقه هنوز واجب نشده بود.بنابراين در قرآن زكات به معنى اخص (فقهى) صدقه خوانده مىشود:
«(انما الصدقات للفقراء و المساكين» ..توبه، 60) و به معنى اعم شامل هر گونه انفاق مالى است.م.
2. همه اين احاديث را از روى «وافى» : ج 6/241- 242، باب زكات، تصحيح كرديم.
3. اين حديث را از روى «وافى» : ج 6/286، باب آداب اعطاء، تصحيح كرديم.
4. حديث را از روى «وافى» : ج 6/290، كتاب زكات، باب 57، نيكى و فضيلت آن، تصحيح كرديم.
5. حديث را از روى «وافى» : ج 6/291، كتاب زكات، باب آداب نيكى، تصحيح كرديم.
6. حديث را از روى «وافى» : ج 6/262، باب فضيلت صدقه، تصحيح كرديم.