گفتگو با آية الله رضا استادى
صحيفه حوزه (ضميمه روزنامه جمهورى اسلامى) 26 شهريور 1380
يكى از اقدامات لازم و مفيد در فضاى فرهنگى كشور شناسايى مفاخر فرهنگى و تجليل از آنان و انتشار آثار و تأليفاتشان است. اين امر علاوه بر آشنا ساختن نسل جوان كشور با افتخارات دينى و ملى، معرفى افكار و انديشههاى بزرگان علمى در فضاى فرهنگى كشور است. مولى مهدى نراقى و مولى احمد نراقى دو تن از عالمان بزرگ شيعى در قرون گذشته بودند، شخصيت اين دو عالم فرزانه موضوع مجمعى علمى است كه در سال جارى در قم، كاشان و نراق برگزار خواهد شد.
آيت الله رضا استادى از اساتيد حوزه علميه قم چهره آشناى نشر آثار بزرگان در اين زمينه نيز همت نموده و مسؤوليت انتشار بخشى از آثار اين دو شخصيت حوزوى را بر عهده گرفتهاند .
س: انگيزه و اهداف برگزارى مجمع بزرگداشت مرحوم نراقيين را بيان كنيد.
ج: بسم الله الرحمن الرحيم، خاندان نراقى كه از مرحوم ملا مهدى نراقى شروع مىشود، تا چند سال قبل كه بعضى از نوادههاى آن مرحوم در سلك روحانيت بودند، حدود 200 سال در مقامات روحانى انجام وظيفه مىكردند و خدمات فراوان و شايانى به عالم اسلام و تشيع و علوم حوزوى انجام دادند.
سپاسگزارى از اين بزرگان ايجاب مىكند كه گاهى از آنها تكريم شود به همين منظور بعضى از فضلاى اهل نراق و كاشان و علمايى كه با علماى نراق ارتباط داشتند به فكر برگزارى مجمع بزرگداشت مرحوم ملا مهدى نراقى و ملا احمد نراقى افتادند. به من هم پيشنهاد هم كارى دادند.
به اتفاق آقايان خدمت مقام معظم رهبرى رفتيم و اين مسئله مطرح شد و ايشان هم استقبال كردند. پس از آن جلسهاى برگزار شد و در آن مقرر گرديد كه تعدادى از آثار اين بزرگواران و همچنين يكسرى از آثار كه با آنها ارتباط دارد تهيه و چاپ شود و بعد هم در تاريخ مناسبى، مجلس در قم و كاشان و نراق برگزار شود.
چاپ آثار اين بزرگواران به بنده واگذار شد.
س: در رابطه با تهيه و انتشار آثار چه اقداماتى انجام شده است؟
ج: مرحوم ملا مهدى نراقى متوفاى سال 1209 است اين بزرگوار آثار فراوانى در فقه، اصول، كلام، هيئت، حكمت و اخلاق دارد.
كتابهايى كه تا كنون از ايشان چاپ شده است عبارتند از:
1ـ كتاب «تجريد الاصول» كه اصولى ـ فقهى است. امتياز اين كتاب اين است كه در ذيل هر مسئله اصولى كه بيان كرده، يك مسئله فقهى كه در آن كاربرد دارد را مطرح كرده است. اين كتاب چاپ سنگى شده است.
2ـ كتاب «جامع السعادات» كه در بردارنده مباحث اخلاقى خيلى جالب است و از زمان تأليف تا كنون مورد استفاده بوده است. اين كتاب چاپ سنگى و چاپ حروفى دارد و به فارسى نيز ترجمه شده است. و كتاب معراج السعاده ملا احمد نراقى هم ترجمه همراه با تلخيص اين كتاب است.
3ـ كتاب «انيس التجار» كه رساله عمليه مربوط به باب معاملات است و مورد توجه فقهاء بوده و بسيارى از فقهاء بر آن حاشيه زده و همراه متن چاپ شده است. اين كتاب مكرر چاپ شده است.
4ـ كتاب «انيس الموحدين» كه در باب اصول عقايد است و براى عموم مردم به فارسى نوشته است اما در عين حال كتاب درسى است و آية الله حسن زاده آملى بر آن مقدمهاى دارد. اين كتاب نيز مكرر چاپ شده است.
5ـ كتاب «قرة العيون» كه در فلسفه است. استاد جلال آشتيانى اين كتاب را تحقيق كرده و چاپ شده است.
6ـ كتاب «لمعات».
7ـ كتاب «مشكلات العلوم» كه كشكول است و مطالب متفرقه در آن وجود دارد. اين كتاب در ميان علماء معروف است و مكرر چاپ شده است.
8ـ كتاب «محرق القلوب» كه مقتل است و سالها بين روضه خوانها و منبرىها مورد استناد بوده است. البته مورد انتقاد هم واقع شده است. گفته مىشود مطالب ضعيف هم در اين كتاب وجود دارد. اين كتاب نسخههاى خطى فراوانى دارد.
9ـ كتاب «حاشيه شفا». دكتر محقق آنرا تحقيق كرده و بخشى از آن چاپ شده است.
10ـ كتاب «نخبة البيان» كه در علم معانى است و چاپ شده است.
كتابهاى فوق مجموع كتابهايى است كه از ايشان چاپ شده است كه اينها را ما چاپ نخواهيم كرد مگر رسالههاى كوچك كه به تناسب چاپ خواهد شد.
كتابهايى كه از مرحوم ملا مهدى نراقى چاپ خواهيم كرد عبارتند از:
1ـ كتاب «حاشيه شفا» كه كتاب علمى و مورد توجه فلاسفه است با توجه به اينكه بخشى از آن تا كنون چاپ نشده است، اقدام به چاپ كل آن مىنماييم.
2ـ كتاب «معتمد الشيعه» كه فقهى است و گروهى در مؤسسه مرحوم وحيد بهبهانى روى آن تحقيق كردند و در حال چاپ است.
3ـ كتاب «شهاب ثاقب» كه در پاسخ يكى از علماء اهل تسنن است كه در رد شيعه كتابى نوشته بود.
از اين كتاب فقط يك نسخه در يكى از كتابخانهها موجود بود كه آنرا تهيه كرديم.
اين سه كتاب از مرحوم ملا مهدى چاپ خواهد شد. به احتمال قوى رساله «جامعة الاصول» را هم چاپ نمائيم و در آن 19 اصل فقهى مورد بررسى قرار گرفته است.
البته ايشان كتابهاى فراوان ديگرى دارد كه اگر مؤسسات يا افرادى آنها را منتشر نمايند كار مناسبى است.
ايشان كتابى تحت عنوان «جامعة الافكار» در كلام و فلسفه دارد كه كتاب بسيار مهمى است و يكى از دانشگاهيها مشغول تصحيح آن مىباشد كه در سه جلد مىباشد با او ارتباط برقرار كرديم تا همكارى كنيم و به مناسبت برگزارى كنگره در سرى انتشارات قرار بگيرد كه خيلى مايل نبود و جداگانه چاپ مىكند.
كتاب ديگر «لوامع» است، فقهى و در باب طهارت و صلاة مىباشد.
كتاب ديگر«جامع المواعظ» در باب نماز جمه است
رسالههاى عمليه متعدد ديگرى دارد كه از نظر نظم و نظام و نثر فارسى خيلى قابل توجه است. علاوه بر كتابهاى فوق، چند كتاب نيز در زمينه علم هيئت دارد مانند «المستقصى في علم الهيئة» كه كتاب بزرگى است كه در صورت چاپ حدود چهار جلد مى شود همچنين «توضيح الاشكال »كه مثل هندسه است و «معراج السماء» رساله ديگرى است كه آن را به مؤسسه نجوم در قم ارجاع دادند.
طبق تحقيقات ما تأليفات ايشان حدود 40 عنوان است، البته ممكن است تأليفاتى هم از ايشان در دسترس نباشد.
اما درباره ملا احمد نراقى، ايشان بيشتر به كتاب «مستند الشيعة» و «معراج السعاده» شناخته مىشود. كتابهاى چاپ شده از ايشان عبارت است از:
1ـ «مستند» كتاب فقهى قابل قبول است شاهد آن اين است كه در زمانى كه كتابها چاپ نمىشد در آن زمان تجديد چاپ شده است. و معروف است كه كتاب فقهى پيش دستى صاحب عروه بوده است . كتاب بسيار خوبى است دوبار چاپ سنگى شده و اخيرا هم مؤسسه آل البيت در 19 جلد به صورت جالب تجديد جاپ كرده است.
2ـ «معراج السعادة» هم نسخههاى فروانى دارد و چاپهاى متعددى شده است و از كتابهايى است كه از نظر اخلاقى مورد اعتماد و قبول حوزههاى علميه و عموم مردم بوده است.
3ـ كتاب «عوائد الأيام» كه به صورت قاعده است و بحث ولايت فقيه هم در اين كتاب مطرح شده است. اين نيز چاپ سنگى شده و اخيرا چاپ بسيار خوبى شده و نسخه اصلى آن به خط ملا احمد، در كتابخانه مدرسه فيضيه موجود است.
4ـ «مناهج الأصول» از تأليفات ديگر ايشان است كه مانند كتاب «رسائل» شيخ انصارى است و شيخ انصارى گاهى از اين كتاب در رسائل نقل مىكند.
شيخ انصارى مدت چهار سال در كاشان به عنوان شاگرد ملا احمد نراقى بوده است. «مناهج»كتاب اصولى خوبى است كه چاپ سنگى شده است اما قابل قبول نيست اگر كسى مناسب بداند و آن را چاپ كند، خوب است.
5ـ كتاب «سيف الأمة و برهان الملة»، با توجه به اينكه علماء ما هميشه پاسدار حريم اسلام و مرزهاى اسلام بودند. مرحوم ملا احمد هم وقتى متوجه مىشود كه عالم نصرانى در رد اسلام كتابى نوشته، در مقام پاسخ گويى كتاب «سيف الأمة» را مىنويسد. البته گروهى ديگر از علما همچون ميرزاى قمى و ملا رضاى همدانى هم در رد آن كتاب نوشتند.
6ـ كتاب «خزائن» كه كشكول است و مورد استفاده مىباشد و مكرر چاپ شده است. يك چاپ آن نيز با مقدمه يا تحت نظارت آية الله حسن زاده آملى است.
7ـ كتاب «طاقديس» كه كتاب شعر و داراى حكايات خيلى آموزنده است و مكرر هم چاپ شده است .
مرحوم ملا مهدى و ملا احمد هر دو شاعر هم بودند كه از پدر شعر كم به يادگار مانده است اما از پسر كتاب فوق است.
ايشان آثار ديگرى دارد همچون «شرح تجريد الأصول» كه شايد حدود ده تا پانزده جلد شود و از كتابهاى مهم ايشان است.
همچنين كتابهاى «عين الأصول»، «اساس الأحكام»، «مفتاح الأحكام»، «تذكرة الاحباب»، «خلاصة المسائل»، «وسيلة النجاة» و «مناسك» از جمله آثار ملا احمد نراقى است كه تعدادى از آنها رسالههاى عمليه به فارسى و عربى است.
ايشان همچنين مانند مرحوم پدرش چند كتاب هيئت و رياضيات دارد.
با توجه به محدوديت فعاليت ما و عدم بنا بر چاپ تمام آثار ايشان، قرار شد از ميان آثار چاپ نشده ايشان، تعدادى انتخاب شود كه تقريبا تازگى داشته باشد. به كتابى به نام «الوسائل و المسائل» برخورد كرديم كه اين كتاب مانند «جامع الشتات» ميرزاى قمى است و مشتمل بر سؤال و جوابهايى است كه به مرور از ايشان شده و ميرزا آنها را جمع كرده و به آنها پاسخ داده است و براى خود نگه داشته است و گاهى هم در پاسخ بعضى از سؤالها، رساله نوشتند .
اين كتاب داراى حدود 700 سؤال و جواب و چند رساله است كه قرار است در سه جلد چاپ شود .
ملا احمد نراقى داراى پسرانى بوده كه معروف آنها ملا عبدالصاحب محمد نراقى است كه متوفى سال 1297 است.
وى از علماء طراز اول دوران خود بوده و داراى آثار متعددى مىباشد. از جمله كتاب «مشارق الأحكام» است كه مانند كتاب «عوائد» پدرش داراى حدود 30 قاعده است. ظاهرا در زمان وى چاپ سنگى شده است و ما متوجه شديم يكى از فضلاى قمى تحقيقاتى روى اين كتاب انجام داده است. قرار شد با ايشان همكارى كنيم تا چاپ شود.
كتاب چاپ شده ديگر از ايشان «انوار توحيد» است كه فلسفى و به زبان عربى و در قطع جيبى است و نشان دهنده اين است كه مانند پدر و جدش اهل فلسفه بوده است.
كتاب منتشره ديگر «شرح حديث راس الجالوت» است. اين نيز قبلا چاپ سنگى شده بود و اخيرا آنرا در بعضى از مجلات منتشر كردند.
آثارچاپ نشده ديگرى نيز دارد.
مرحوم ملا محمد، پسرى بنام ميرزا ابوالقاسم دارد كه متوفى سال 1319 است ايشان هم تأليفات متعددى دارد كه از ميان آنها فقط كتاب «شعب المقال»از ايشان چاپ شده است بناى ايشان اين بوده كه 8 شعبه داشته باشد اما داراى 4 شعبه است و موفق به تقرير بقيه نشده است .
اين كتاب در علم رجال است يك شعبه اختصاص به موثقين دارد. يك شعبه «مختلف فيه» را بررسى كرده است. كتاب رجال دسته بندى شده و قابل استفاده مىباشد. جلسه اولى كه با تعدادى از دوستان خدمت مقام معظم رهبرى رسيديم ايشان با توجه به سابقه كارهاى رجالى و علاقه به آن، فرمودند: «از ميرزا ابوالقاسم كتاب «شعب المقال» را ديدم كه كتاب بسيار خوبى است اگر چاپ شود مناسب است.» با توجه به اظهار تمايل ايشان، و مفيد بودن آن، اين كتاب هم چاپ مىشود.
در جلساتى كه با دوستان داشتيم بنا شد كه كتاب «جامع السعادات» تلخيص و در يك جلد چاپ شود تا شايد به عنوان كتاب درس اخلاق در حوزهها جايگاه پيدا كند.
در اين ميان كه به دنبال تهيه نسخههاى خطى نراقىها بوديم به كتابى تحت عنوان «كشف الغطاء» برخورد كرديم كه روى آن به خط مرحوم آية الله مرعشى نجفى نوشته شده بود «خلاصه جامع السعادات» تعدادى از شاگردان ايشان از روى آن نسخه نوشته بودند و نسخههاى متعددى از آن موجود است.
ما مجذوب اين كتاب شديم و اين همان كتابى بود كه ما در صدد تلخيص آن بوديم لذا تصميم گرفتيم آنرا به جاى خلاصه «جامع السعادات» چاپ كنيم.
اين كتاب تأليف ملا محمد حسن قزوينى شيرازى است. فوت ايشان حدود 30 سال پس از ملا مهدى است اما خود از بزرگان معاصر ملا مهدى بوده است.
در ديباچه كتاب نوشته شده است: «وقتى ملا مهدى كتاب جامع السعادات را نوشت به من داد كه اظهار نظر كنم و بنا گذاشتم كه كتاب را هم تهذيب كنم و هم تلخيص.»
البته آية الله مرعشى نجفى فقط تعبير «تلخيص» را ديده بود و به همين جهت روى كتاب نوشتند :«تلخيص جامع السعادات» در حالى كه با توجه به ايراداتى كه در كتاب ديده، نظم كتاب را قبول نكرده و حذف نموده و آن را تلخيص و تنظيم كرده است.
اين كتاب از روايات زيادى استفاده كرده است اگرچه بعضى به آن انتقاد داشته باشند كه نسبت به كتابهاى اخلاقى ديگر هم وجود دارد.
كتابى نيز در شرح خاندان نراقى و آثار آنهاست كه اين كار به عهده من واگذار شده است بنابراين مجموع كتابهاى درحال انتشار به شرح ذيل است:
جلد اول: شرح حال خاندان نراقى
جلد دوم: كتاب كشف الغطاء
جلد سوم: حاشيه شفا
جلد چهارم: معتمد الشيعة
جلد پنجم: شهاب ثاقب
جلد ششم تا هشتم: سؤال و جوابهاى ملا احمد نراقى
جلد نهم: مشارق الأحكام ملا محمد
جلد دهم: شعب المقال ميرزا ابوالقاسم نراقى.
ده جلد كتاب فوق به سرمايه وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى منتشر خواهد شد.
براى چاپ آثار بزرگان در كنگرهها علاوه بر كارهاى علمى، همت و بودجه لازم است گاهى اين كمكها از سوى علما و تجار آن شهر مىشود اما در رابطه با كنگره مرحوم نراقيين كمك خوبى نشد. من در اين امور مايل نيستم كه بودجه زيادى گرفته شد. به وزير فرهنگ و ارشاد اسلامى و بعضى از معاونين ايشان پيشنهاد كردم كه در صدد چاپ ده جلد كتاب براى كنگره هستيم و هزينههاى آنرا هم مشخص كرديم و گفتيم به نام وزارت ارشاد چاپ خواهد شد و صورت حساب هم ارائه خواهد شد. آنها نيز با توجه به محدود بودن كار، پذيرفتند.
من دنبال اين نبودهام و مصلحت هم نيست كه از وزارت ارشاد يا نهادهاى ديگر بودجههاى زيادى گرفته شود با توجه به اينكه وضعيت اقتصادى كشور خوب نيست به خصوص كه گاهى مردم رقمهاى كلانى مىشنوند و ايراد مىگيرند.