ضمن تشكر از حضرتعالى. همانطور كه مستحضريد انشاءاللّه كنگره بزرگداشت فاضلين نراقى ملا محمد مهدى و ملااحمد در قم و نراق و كاشان برگزار مى شود. خدمتتان رسيديم تا در خصوص آثار و شخصيت علمى آن دو بزرگوار، سؤالهايى را مطرح كنيم و از حضورتان بهره ببريم .
آشنايى بنده مثل نوع طلاب و اهل علم از طريق «معراج السعاده» و «جامع السعادات» است . بنده وقتى كه به طلبگى وارد شدم در آن مسجد و مدرسهاى كه درس مىخواندم «معراج السعاده» يكى از كتابهاى درسى ما بود؛ به اين ترتيب كه ما مىخوانديم و استاد گوش مىداد. در مسجدى ديگر كه امام جماعت آن مورد علاقه ما بود مىرفتيم و آن عالم بزرگوار از روى «جامع السعادات» مطالبى براى ما مىگفت. پس آشنايى اولى ما از اين راه بود و من از همان سالهاى اوّل تحصيلم علاقه به كتاب، و جمع كردن كتاب داشتم و از همين طريق، با بيشتر آثار چاپ شده آن بزرگواران آشنا شدم.
خاندان نراقى از حدود سال1150 كه تقريباً سال تولّد ملامهدى نراقى است تا 250 سال شخصيّتهاى علمى داشتند كه آخرين آنها يكى از نوادگان ملامهدى و ملااحمد بود كه نسبت به احياء بعضى از آثار آنها تلاش و كوشش داشت. در طول 250 سال اگر ما به كتابهاى تراجم نگاه كنيم يا به فهرستهاى كتابهاى خطّى نگاه كنيم مىتوانيم دهها نفر از آن خانواده را شناسايى كنيم كه بسيارى از آنها صاحب تأليفات بودهاند ولى در اين بزرگداشت و تكريمى كه از اين بزرگواران بنا است انجام بشود فعلاً قصد داريم برخى تأليفات مرحوم ملامحمد مهدى و مرحوم ملااحمد و مرحوم ملا عبدالصاحب پسر ملا احمد و فرزند وى ميرزا ابوالقاسم را چاپ كنيم .
تأليفاتى كه از ملا مهدى به جاى مانده، چهل اثر است كه من تعداد سى جلد از آنها را عرض مىكنم.
كتابهاى ملامهدى مثل كتابهاى ملااحمد و ملاعبدالصاحب و ميرزا ابوالقاسم به سه دسته تقسيم مىشود:
اين آثار قبل از اينكه به فكر اين بزرگداشت بيفتيم چاپ شده بود و نام آنها از اين قرار است:
1ـ تجريد الاصول: اين كتاب كه چاپ سنگى و جيبى دارد و اصول فقه خيلى مختصرى است، ولى امتياز اين كتاب با اختصارى كه دارد اين است كه در بسيارى از مسائل اصولى به جاى كاربرد آنها اشاره كرده است، اما اين كتاب پر از رمز است و به اصطلاح ما طلبهها تلگرافى نوشته شده مانند كتاب «صمديه» شيخ بهايى و حتى از آن هم خيلى رمزىتر، لذا نياز به شرح داشته كه شرحى هم بر آن نوشته شده است.
2ـ جامع السعادات: درباره اخلاق است. شايد ملامهدى به اين كتاب بيش از همه كتابهايش شناخته شده، وقتى در نوع حوزههاى علميّه نام ملامهدى برده مىشود كتاب «جامع السعادات» به ذهن تداعى مىشود.اين اثر قبلاً هم چاپ سنوى شده بود و هم چاپ حروفى در سه جلد با چاپ نسبتاً مناسب با مقدمه مرحوم مظفر، و باز چاپ حروفى هم شده. كسانى كه به اين كتاب رجوع كردهاند يا مىدانند از بين كتابهاى اخلاق از حيث انسجام و دستهبندى و نظم، و استفاده از احاديث اهلبيت، و نداشتن مطالب غيرلازم كتاب ممتازى است؛ مثلاً كتاب «احياءالعلوم» كتاب خوبى است، اما داستانهايى در آن هست كه مناسب نيست. جامع السعادات ترجمه فارسى شده و به چاپ رسيده است و كتاب «معراج السعاده» ملااحمد نراقى هم تقريباً ترجمه گونهاى از همين جامع السعادات است كه در مقدمه آن يادآورى شده است.
3ـ انيس التجّار: در واقع، رساله عمليه است ولى مربوط به باب معاملات است.اين كتاب كه چاپهاى متعدّد شده و آن چاپى كه من ديدهام چاپى است كه حاج شيخ عبدالكريم حائرى يزدى،برآن حاشيه زدهاست و خود اينكه حاج شيخ بر آن حاشيه زده يا ديگران مانند صاحب عروه بر آن حاشيه زده باشند دليل بر ممتاز بودن آن است. اگر كسى منصفانه قضاوت كند اين رساله عمليه و ساير رسالههاى عمليه ايشان و حتى بعضى از رسالههاى عمليه ملا احمد ـ كه بعداً عرض مىكنم ـ از سبك و سياق خاص و نثر محكم و استوار و نظم خاص برخوردار است، اينجور نيست كه تعدادى از مسائل را پرسيده و ايشان جواب داده باشند بلكه خودشان از آغاز تا پايان با يك نثر بسيار خوب و نظم خاص آن را تأليف كردهاند.اين كتاب، تلخيص هم دارد تا آنجايى كه من به خاطر دارم محدث قمى آن را تلخيص كرده و چاپ هم شده است.
4ـ لمعه الهية: بر روى اين كتاب استاد سيدجلال الدين آشتيانى كار كرده و چاپ شده و علاوه بر پاورقىهاى ارزنده خود ايشان مقدمه خوبى دارد كه خيلى مورد استفاده است.
5ـ انيس الموحدين: كتاب اصول عقايد است كه براى عامه مردم نوشته شده و مىتواند براى طلاب و دانشجويان كتاب درسى باشد. در سابق چاپ سنگى داشت و مرحوم شهيد آيةاللّه قاضى، امام جمعه تبريز، روى آن كار كردهاند و با ملحقات و شرح حال ايشان به صورت خوبى چاپ شده و در سالهاى اخير هم آيةاللّه حسنزاده آملى شرح حالى براى ملامهدى نوشته بودند و با اين كتاب به صورت ديگر چاپ شده است.
6ـ رساله ديگر از ايشان است در علم عقود آنچه به خاطر دارم در يكى از كتابهاى ملاحبيب اللّه كاشانى درج و به صورت چاپ سنگى، چاپ شده است.
7ـ نخبةالبيان: اين كتاب كه توسط نوادهاش چاپ شده در علم معانى بيان است و رساله مختصرى است و نسخه خطى فراوانى دارد. چاپ حروفى نسبتاً خوبى هم از آن شده و مقدمهاى هم دارد .
8ـ محرق القلوب: اين كتاب كه مقتل فارسى است و از كثرت نسخههاى آن معلوم مىشود كه مورد استفاده بوده است. اشعار عربى و مرثيه در آن فراوان است و مىتواند مورد استفاده اهل منبر باشد. از سابق معروف شده كه در اين كتاب، مقاتل ضعيف هم هست و گويا اين بزرگوار به خاطر احاديث «من بلغ» مىگفتند ضعف مطالب در اين قبيل مسائل مهم نيست همين كه در كتابى مطالبى نوشته شده باشد مىتوانيم نقل كنيم. از آثار مرحوم ملامهدى نراقى تنها كتابى كه مورد اشكال قرار مىگيرد همين كتاب «محرق القلوب» است كه زياد مورد استفاده منبريها بوده و شاهد آن كثرت نسخههاى خطى آن است.
9ـ مشكلات العلوم: اين كتاب مانند كتاب «خزائن» ملااحمد نشان مىدهد كه اين دو بزرگوار در علوم مختلف دست داشتهاند واقعاً مىتوان گفت كه اين علامه ذو فنون بودهاند چون در اين دو كتاب فنون مختلف و تمام يا اغلب علوم حوزوى و مسائل مختلف و متفرقه ديگر مطرح شده است.
10ـ حاشيه شفاء: قسمت الهيات شفاى ابن سينا حاشيهاى از ملامهدى نراقى دارد كه قسمتى از آن چند سال قبل با تصحيح دكتر محقق چاپ شده بود.
11 ـ قرةالعيون: در فلسفه نوشته شده و چاپ خوب و مقدمه سودمندى دارد.
12 ـ الكلمات الوجيزه: در فلسفه كه به ضميمه «لمعه الهيه» چاپ شده است.
اين كتابهاى مرحوم ملامهدى نراقى قبل از اينكه به فكر تكريم و بزرگداشت اين بزرگوار بيفتيم چاپ شده بود.
1ـ حاشيه شفاء: اين كتاب چون ناقص بوده و نيمى از آن چاپ شده بود تصميم گرفتيم همه آن را به صورت بهترى در يك جلد چاپ كنيم.
2ـ شهاب ثاقب: يكى از علماى اهل تسنن در زمان ملامهدى نراقى كتابى رد بر شيعه نوشته و ايشان هم عبارت آن را چند سطر چندسطر نقل كرده و جواب داده و نام كتاب را «شهاب الثاقب» گذاشته. آن نويسنده كتابش را به زبان فارسى نوشته و ايشان هم فارسى جواب داده است. تأليف اين كتاب و كتابهاى ديگرى از اين قبيل نشان آن است كه علماى بزرگ ما از جمله ملامهدى واقعاً احساس مسؤليت مىكردند، زيرا مرحوم ملامهدى در تاريخى كه اين كتاب را نوشته از چهرههاى شناخته شده علمى حوزههاى علميه بوده و شأن ايشان نبوده كه اين كتاب فارسى را بنويسد اما ايشان احساس مسئوليت كرده و ردّ اين كتاب را نوشته است انشاء اللّه تا موقع برگزارى كنگره منتشر مىشود.
3ـ معتمد الشيعه: اين كتاب، اثرِ فقهىِ ملامهدى نراقى است. اين كتاب هر چند مختصر است و قسمتهاى اول فقه را دارد ولى در عين اختصار، كتاب بسيار مهمى است كه به اقوال و مسائل اشاره دارد. همه اين كتاب در يك جلد 500 صفحهاى چاپ خواهد شد.
4ـ جامعة الاصول: كه در اصول فقه نوشته شده است. ايشان درباره نام اين كتاب فرموده من با پيگيرى دريافتم كه در فقه ما 19 اصل به عنوان اصول وجود دارد كه يكى از آنها استصحاب است و چند تاى آن بحثهاى لازم دارد بقيه جزء مسائل روشن و واضح است و ايشان اين رساله را تنظيم كرده و آن 19 اصل را مورد بررسى قرار داده است و در چند مورد كه نياز به بحث زيادتر داشته آنها را بيشتر دنبال كرده است.اين كتاب عربى است و در 300 تا400 صفحه چاپ خواهد شد.
از كتابهاى ملامهدى طبق تصميمى كه در كنگره گرفته شده همين چهار كتاب را چاپ خواهيم كرد، يعنى: شهاب ثاقب، حاشيه شفاء، معتمدالشيعه و جامعةالاصول.
كتاب بسيار مهم ديگر ايشان «جامع الافكار» است در كلام و فلسفه، البته به قسمت نبوت و امامت و معاد نرسيده و فقط قسمت الهيات را دارد. يكى از دانشگاهيان روى آن كار كرده احتمال دارد در اين چند ماه كه به برگزارى كنگره مانده چاپ شود يا با همكارى ما يا توسط ديگران.
گروه سوم از كتاب ملامهدى نراقى كه شناسايى شده و توفيق چاپ آنرا نداريم از اين قرار است:
1ـ رساله در اجماع
7 يا 8 تا كتاب در هيئت و رياضى دارد:
2ـ المستقصى فى علم الهيئة
3ـتوضيح الاشكال
4ـ معراج السماء
5ـ محصل الالهيه
6ـ حاشيه شرح مجسطى
7ـ رساله در علم حساب.
بنده فكر مىكنم اين چند كتاب وى كه در موضوع هيئت و حساب و رياضى نوشته شده قاعدهاش اين است كه به اساتيدى كه در اين علم دستى دارند ارائه بشود اگر آنها واقعاً به اين نتيجه رسيدند كه در اين آثار مطالب نو و قابل ارائهاى هست حتماً دست به انتشار بعضى از آنها زده شود.
8ـ لوامع: اين كتاب از حيث حجم مانند «معتمد» مىباشد كه طهارت است، اما معتمد متن است و اين كتاب مثل «جواهر» مىماند و علماى بزرگ به آن توجّه داشتهاند. و خيلى جا دارد كه چاپ شود و در مباحث فقهى خودمان از مرحوم ملامهدى كتاب مبسوطى داشته باشيم كه در درسهاى خارج و در بحث طهارت نظرات ايشان هم مطرح باشد. اگر چاپ شود 4 و يا 5 جلد خواهد شد كتاب بسيار خوبى است.
9ـ انيس الحجاج: در مناسك حج مىباشد.
10 ـ انيس الحكما: همان فلسفه و كلام مىباشد.
11 ـ انيس المجتهدين: اصول فقه است. اين كتاب هم مانند «تجريد» اين امتياز را دارد كه مسائل اصولى كه مطرح مىكند دنبالش يك فرع فقهى كه مىتوان از اين بحث اصولى استفاده كرد مطرح مىكند.
گفتيم ايشان كتاب انيس التجار دارد و كتاب انيس المجتهدين و كتاب انيس الموحدين و كتاب انيس الحجاج و كتاب انيس الحكماء كه اين پنج اثر را بعضى به انثاء تعبير كردهاند و گفتهاند ملامهدى نراقى صاحب انثاء است. چنانچه بعضى از كتابهايش اسمش «جامع» است، مثل : جامع السعادة، جامع الافكار، جامع المواعظ و جامعة الاصول.
12 ـ تحفه رضويه: اين كتاب مثل انيس التجّار است و در عين اينكه رساله عمليه است ولى كتاب بسيار جالب و با نظم و نثر بسيار خوبى است. يعنى پيداست كه فقيه زبردستى مانند او كه قلم بسيار شيوايى داشته با توجه خاصى اين كتاب را نوشته و براى زمان ما مىتواند آموزندگى داشته باشد كه رسالههاى عمليه كه مىخواهد در اختيار مردم قرار بگيرد نمىتواند با هر نظم و نظامى براى مردم سودمند و مفيد باشد بلكه بايد جاذبه خاصى داشته باشد.
13 ـ مناسك حج.
14 ـ رساله نماز جمعه.
15 ـ رساله در عبادات.
از اين كتابهايى كه برشمردم برخى قبل از كنگره به چاپ رسيده بود و تعدادى از آن توسط كنگره منتشر مى شود، بقيهاش نسخههاى خطى هست كه بايد مورد توجه و عنايت قرار گيرد؛ به خصوص من روى «لوامع» تكيه دارم كه خيلى مناسب است اين كتاب به عنوان يك كتاب فقهىِ مبسوطِ ايشان مورد استفاده حوزويان قرار گيرد. غير از اين كتابها، هفت يا هشت كتاب ديگر هم هست كه بنده نتوانستم اسمهاى آنها را ثبت و ضبط كنم. خوب اين بزرگوار از حيث علوم همانطور كه عرض كردم ذوفنون است: در فقه،اصول، هيئت، حساب، اخلاق، كتاب نوشته و مرجع تقليد بوده و رسالههاى عمليه متعدد دارد و از قلم بسيار خوب و نثر بسيار شيوا برخوردار است، به علاوه شاعر بوده و اشعارى هم دارد و در اختيار است و ما اميد داريم كتابهايى كه به عنوان كنگره چاپ مىشود و همچنين كتابهاى ديگر ايشان بيشتر مورد استفاده حوزويان قرار گيرد به خصوص كتاب «جامع السعادات» كه اخلاقى است.
در ذيل «جامع السعادات» اين توضيح را بدهم كه در آن ايام و در آن زمانى كه صحبت بود كه چه آثارى بايد از اين بزرگان چاپ شود مطرح شد كه كتاب «جامع السعادات» تلخيص بشود و تلخيص آن بعنوان يك كتاب درسى اخلاق در حوزه منتشر شود. و شنيديم بعضى از فضلاء در قم مشغول شدهاند و يا در صدد آن هستند كه اين كار را انجام دهند سپس به كتابى برخورد كرديم به نام «كشف الغطاء» كه اين كتاب تأليف ملامحمد حسن قزوينى است كه هم دوره ملامهدى نراقى بود در مقدمه آن نوشته است: خود ملامهدى نراقى كتاب «جامع السعادات» را به من داد تا بخوانم و اظهار نظر كنم وقتى كتاب را ديدم به فكر افتادم خودم يك كتاب اخلاق ديگر را بنويسم كه اين كتاب اخلاق ايشان ما خيال مىكرديم مختصر جامع السعادات است چرا كه روى نسخه خطى آن آيةاللّه نجفى نوشته بودند كه اين كتاب تلخيص جامع السعادات است ولى وقتى تصميم چاپ آن را گرفتيم و روى آن قدرى كار شد متوجه شديم اين، كتاب ديگرى است . البته جامع السعادات پيش ايشان بوده و آن كتاب، نصف كتاب جامع السعادات است ولى چرا اين كتاب را چاپ مىكنيم به خاطر اينكه با جامع السعادات ارتباطى دارد كه عرض كردم و مرحوم حاجآقا بزرگ در «الذريعه» فرموده است: معلّم اخلاقِ معروف يعنى مرحوم ملاحسين قلى همدانى اين كتاب را پسنديده بود و به شاگردانش توصيه مىكرده كه از اين كتاب استفاده كنند و ايشان نوشته به همين جهت هم تعدادى از شاگردان ايشان و ديگران نسخههاى متعدد تكثير كردند و نسخه اصلى آن در دانشگاه تهران است كه ما الآن به جاى جامع السعادات اين كتاب را چاپ مىكنيم.
اين كتابهايى كه معرفى كردم از ملامحمد مهدى نراقى بود.
برادرانى كه دنبال تأليفات ايشان بودند سى كتاب و رساله از ايشان شناسايى كردند كه ما از آن سى تا بيست كتاب را ياد مىكنيم بعضى از كتابهاى ايشان هم قبل از كنگره به چاپ رسيده. مانند:
1ـ مناهج الاصول: كه كتاب اصول فقه ايشان است كتابى است مثل «رسائل» شيخ انصارى، مثل فصول و قوانين، شيخ انصارى به اين كتاب نظر دارد و در «رسائل» گاهى از آن نقل و بحث مىكند،قبلاً چاپ سنگى شده ولى چاپ آن قابل قبول نيست اگر افرادى پيدا شوند مانند «لوامع» روى آن كار كنند فكر مىكنم كتاب مهم و سودمندى باشد چون بنده بعضى از قسمتهاى اصولى آنرا نگاه مىكردم حرفهاى تازهاى دارد.
2ـ معراج السعاده: كه همان كتاب اخلاق است و ترجمه گونهاى از جامع السعادات و ملا احمد بيشتر به كتاب مستند، فقه و عوائد و خزائن و معراج السعاده شناخته شده اين كتاب خيلى چاپ شده است. از زمان تأليفش هم نسخههاى خطى فراوان دارد و همه چاپهاى متعدد شده اخيراً هم يك چاپ نسبتاً قابل قبولى شده است.
3ـ مستندالشيعه: كه بسيار مورد توجه حوزههاى علميه بوده، و معروف است از مرحوم صاحب عروه كتابى كه ايشان مراجعه مىكرد در بحثهايى كه در مستند دارد بدون مراجعه به مستند بحث نمىكرده و چيزى نمىنوشته است، خيلى مورد توجه بوده شاهد آن اينكه دو بار چاپ سنگى شده و مصرف آن زمان مثل زمان فعلى ما نبوده است اوائل طلبگى ما بعضى از كتابهاى سنگى در كتابفروشىها مورد فروش قرار مىگرفت كه مثلاً 30 سال پيش چاپ شده و حتى 500 جلد به چاپ رسيده بود و تعدادى از آن هم موجود بود يك كتابى اگر چاپ مىشد و دوباره به چاپ مىرسيد معلوم بود كه خيلى كتاب خوبى بوده است مستند از آن نمونه كتابها بوده است كه دوبار چاپ شده است و اين كتاب اخيراً در 19 جلد بسيار خوب و جالب توسط مؤسسه آل البيت چاپ شده است.
4ـ عوائدالايام: در اين كتاب، ذوق خوبى به كار رفته است. در نزد اهل علم، بسيار جالب و جاذب بوده لذا دوبار چاپ سنگى شده و چاپ سنگى آن هم افست شده و اخيراً چاپ خوبى توسط انتشارات دفتر تبليغات شده است. نسخه اصل اين كتاب هم در كتابخانه مدرسه فيضيه به خط خود ملااحمد هست.
5ـ سيف الامه: اين كتاب مثل همان كتاب «شهاب ثاقب» كه پدر ايشان در جواب بعضى از مخالفين نوشته بود و ملااحمد «سيف الامه» را در قبال كسانى كه رد بر اسلام نوشته بودند، نواشته است. اين كتاب هم چاپ شده و پسر ملااحمد به نام «ملاعبدالصاحب» هم فهرستى براى آن نوشته است.
6ـ خزائن: اين كتاب مثل مشكلات العلوم پدرش است، ولى آن كتاب عربى و خزائن فارسى و شامل بسيارى از مطالب متفرقه است. هم چاپ سنگى داشت و هم چاپ حروفى و اخيراً چاپى شده كه آيةاللّه حسن زاده روى آن نظر داشتهاند گرچه در چاپ قبلى هم نيز نظر داشتهاند.
7ـ طاقديس: مثنوى طاقديس از اشعار باقى مانده ملااحمد است كه خيلى جا باز كرده است.در آن مطالب ارزنده و مفيدى هست و از كتابهايى است كه مكرر چاپ شده است.
اين كتابهاى ملا احمد قبل از كنگره به چاپ رسيده است. اما كتابى كه ما از ملااحمد چاپ مىكنيم فقط كتاب «الرسائل و المسائل» و اگر فارسى بگوييم «رسائل و مسائل» است. اين كتاب سؤال و جوابهايى است كه سؤال فقهى يا سؤالهاى غيرفقهى كه از ايشان شده و جواب دادهاند و به پيروى از مثل ميرزاى قمى و يا حجةالاسلام شفتى، خوشبختانه به اين فكر بودند كه يك نسخه از آن را براى خود نگه داشتهاند اگر همه علماى ما اين كار را كرده بودند انبوهى از مطالب خوب در اختيار ما بود و الان در زمان ما آيةاللّه حائرى و آيةاللّه خوانسارى و آيةاللّه حجّت،آيةاللّه بروجردى و مراجع بزرگ ديگر، اگر سئوالهايى كه جواب دادهاند جمعآورى مىكردند الان چه قدر مورد استفاده قرار مىگرفت. كتاب رسائل و مسائل نراقى را طبق كتابهاى فقهى يكى از شاگردانش جمعآورى كرده از طهارت تا ديات. كتابهاى فقهى ما مثل شرايع و شرح لمعه حدودِ50 كتاب مىباشد. اين كتاب 45 و 46 كتاب را دارد. اين كتاب حدود 800 سئوال و جواب دارد كه حدود هفتصد و پنجاه تا از آن فقهى است و جلد اوّل و دوّم را تشكيل مى دهد. حدود 50 تاى آن از مسائل عقيدتى و متفرقه در جلد سوم آمده است . البته چند رساله هم در آن وجود دارد كه چاپ مىكنيم: رساله «حجيةمظنه» و رساله «منجزات مريض» و رساله «رضاع» و يكى يا دو تا رساله عقيدتى در سه جلد چاپ مىشود. آن هفتصدوپنجاه مسئله در جلد اوّل و دوّم و جلد سوّم مسائل عقيدتى و متفرقه و چند رساله كوچك است. به غير از اين كتاب در شرايط فعلى آمادگى براى چاپ ساير آثار ايشان نداريم.
كتابهاى ايشان را كه چاپ نشده عرض مىكنم تا اگر كسى خيال چاپ داشته باشد اقدام كند .
1ـ شرح تجريدالاصول: اين كتاب در علم اصول فقه نوشته شده و خيلى مفصل است. بعضى مايل نيستند كتابهاى اصول كه خيلى مفصل باشد. و بعضى لازم مىدانند چاپ شود الان من شنيدهام كه چاپ حاشيه شيخ محمد تقى را بر معالم شروع كردهاند. اگر موافقتى باشد با چاپ كتاب اصول مفصل، مناسب است كه شرح تجريداصول ايشان را چاپ كنند كه متن را پدر نوشته و شرح را ايشان، احتمالاً ده جلد بشود.
يكى ديگر كتاب عين الاصول و ديگرى اساس الاحكام است كه آن هم اصول فقه است و ديگرى مفتاح الاحكام كه باز اصول فقه است.
تذكره الاحباب و خلاصة المسائل و وسيله النجاه كه رساله عمليه هستند. همانطور كه عرض كردم با نظم و نثر خوب. ايشان در هيئت و در رياضى هم محصل الهيئة را دارد. اگر 8 كتاب هيأت پدر را بخواهيم بررسى كنيم يا بررسى كنند چه خوب است. كه اين دو كتاب را نيز بررسى كنند ببينند نتيجه چه مىشود. كتاب مناسك حج را ايشان دارد و همينطور جامع المواعظ گمان كنم كتاب اخلاق باشد و نسخه بعضى از كتب در اختيار ما نيست يكى همين كتاب جامع المواعظ است كه نامش گوياست و در بعضى از كتابها نوشته شده ايشان كتاب اسرار الحج دارد و چاپ شده اگر آن كتاب پيدا شود از كتابهايى است كه بايد حتماً چاپ شود. به بعضى از فهرست نسخههاى خطى نگاه كرديم و در كتابخانهها دنبال آن رفتيم و دسترسى به آن پيدا نكرديم .
يكى ديگر، كتاب هداية الشيعه است كه آنهم باز رساله عمليه عربى يا متن فقه عربى است .
اين هم 20 تا كتاب ايشان بود كه عرض كردم. كه غير از اين 20 تا، 7 يا 8 كتاب ديگر است كه فعلاً متعرض نمىشويم.
آيا كنگره آثار ديگر خاندان نراقى را نيز شناسائى كرده و يا احياء و چاپ آثارشان را در دست انجام دارد؟
مرحوم ملا محمد معروف عبدالصاحب، يكى از پسرهاى ملا احمد است كه كتابهاى ايشان هم متعدد است. تا به حال از ايشان هشت كتاب به دست آمده است:
1ـ «مشارق» كه مثل «عوائد» است و حدود سى مشرق دارد كه در هر مشرق يك قاعده اصولى و يا قاعده فقهى بيان شده است و اين كتاب چاپ سنگى شده بود، وقتى شنيدم كه يكى از فضلا روى آن كار كرده ما با او همكارى كرديم كه اين كتاب براى كنگره چاپ شود. در نسخههاى خطى كه بررسى مىشد معلوم شد يك مشارق ديگر هم دارد.
2ـ «انوار التوحيد» اين كتاب، چاپ سنگى و در قطع جيبى است. اين كتاب همانند كتاب «قرة العيون» جدشان است.
3ـ «شرح حديث رأس الجالوت» كه جناب آقاى حسينى روى آن كار كرده بودند و چاپ شده است . از ايشان همين سه كتاب چاپ شده و ما هم كتاب «مشارق» را تجديد چاپ مىكنيم.
اما كتابهاى چاپ نشده ايشان عبارتاند از: «حجية مظنة»، خلاصه المسائل (كه رساله ايشان است) اجتماع امر و نهى (كه كتاب اصولى است)، المراصد (كه باز در علم اصول است) ايشان همچنين يك فهرست مانندى براى كتاب «سيف الامه» پدر نوشت كه همراه با «سيف الامه» به چاپ رسيده است.
از ديگر تاليفات ايشان، ما اطلاع چندانى نداريم و ايشان متوفى1297است و پدرشان 1245 و ملامهدى 1209 و امّا پسر ايشان مرحوم ميرزا ابوالقاسم نراقى كه متوفى1319 است كه ايشان هم تاليفات متعددى دارد و دوستان ما به آن كتابها دست پيدا نكرده بودند حتى با آنها آشنا هم نبودند. اخيراً مجله «تراثنا» آلالبيت را مىديدم كه مرحوم استاد عبدالعزيز طباطبايى ـرحمه الله عليه ـ به مناسبتى كه اسم ايشان برده شده بود فرمودهاند: من پسر ميرزا ابوالقاسم يا نوهاش را ديدم كه نوه يا پسر گفت: جد ما، پدر ما تأليفاتى دارد و خود ايشان مىگويد در «الذريعه» هم از آنها ياد نشده است.
ديگرى كتاب «تفريغ الفؤاد فى المبدأ والمعاد» است كه كتاب اصول عقايد خوبى است كه ما نسخهاش را داريم. به فكر افتاديم چاپ كنيم، امّا موقعيت اجازه نداد و از چاپش منصرف شديم. ديگر «تسهيل الدليل على سواء السبيل» در فقه و به زبان عربى است.
«جنان الجنان» در علم اخلاق.
«الشهاب الثاقب» (رد شيخيه است.)
«سهام نافذه» (بايد فارسى باشد همانطور كه از اسمش پيداست رد شيخيه است.)
«آثار الرحمه» (در علائم ظهور امام زمان است.)
امّا كتاب مهمّ ايشان «شعب المقال فى درجاة الرجال» است كه قبلاً چاپ شده بود و رهبر معظم انقلاب در جلسهاى كه خدمتشان بوديم اسم آن را آوردند و فرمودند:من از اين كتاب خوشم آمده. خوب است آن را احيا و منتشر كنيد. و چاپ سابق آن خوب نبود و ناياب هم بود . ما اقدام به چاپ اين كتاب كرديم. مؤلف قصد داشته كه اين كتاب را هشت شعبه كند، ولى متأسفانه شعبه اول تا چهارم آن نوشته نشده و ظاهراً تا آنجا كه ما دنبال كرديم فهميديم كه همين چهار تا را دارد، يك نسخه ديگر در كاشان بود كه ما گفتيم شايد با آن نسخه اطمينان كامل پيدا كنيم كه اين كتاب چهار شعبه است يا بيشتر،اما با كمال تأسف اين كتاب در فهرست آن كتابخانه هست ولى خودش در آنجا موجود نيست، كه اينهم هشدارى است براى بعضى كه در برخى كتابخانهها بىجهت بعضى از كتابهاى خطى را نگه مىدارند و در طول زمان به اين و آن مىدهند و از بين مىرود .
ما در اين كنگره يازده جلد كتاب را چاپ خواهيم كرد: 1ـ معتمد. 2ـ جامعةالاصول. 3ـ حاشية شفاء. 4ـ شهاب ثاقب. 5ـ كشف الغطاء. 6 و 7 و 8 الرسائل و المسائل. 9ـ مشارق. 10ـ شعب المقال. 11 ـ شرح حال خاندان نراقى.
برگزارى تكريمها دو هدف را دنبال مىكند: يكى هنگامى كه مردم ديارهاى عالمخيز (مثلاً مردم كاشان و نراق) با عالمان خود آشنا شوند و بزروان و علماى اعلام آن سامان مشخص شود آنها و اهالى به خود مىگويند ما ريشه دار هستيم و بزرگانى داشتيم چرا ما از بزرگان علم و دانش و تقوا نشويم.
هدف دوم آن است كه كتابهاى عالمان براى اهل تحقيق و علم روشن مىشود،چون كتابهاى آنها خطّى بوده و كمتر در دسترس بوده است و بسيارى از عالمان از استفاده آن محروم بودهاند، ولى وقتى به چاپ رسيد و در اختيار طلاب قرار گرفت خيلى مفيد مى باشد.
بعضى كه به برگزارى كنگرهها اعتراض مىكنند براى هزينههاى اضافى و گاهى اسرافهايى است كه صورت مىگيرد ولى اگر آن خرجهاى بيهوده نشود همه راضى هستند. ضمناً دولت براى اين كار بودجه هم در نظر گرفته است كه بايد به نحو صحيح و خداپسندانه از آن استفاده شود، اگر اين بودجه را براى شناسايى علما مصرف نكنيم براى بزرگداشتهاى غيرضرورى خرج مى شود. رهبر بزرگوار هم تأكيد داشتند كه بايد از علما تكريم شود. از دولت جمهورى اسلامى هم بايد تشكر كرد كه اين قدم مثبت را در زمينه تكريم علما و برگزارى كنگرهها برداشته است.